Pierwszy dzień w szkole – jak pomóc dziecku opanować lęk

Pierwszy dzień w szkole – dlaczego dziecko się stresuje

Lista przyczyn występowania stresu szkolnego u dziecka jest długa. W celu pełnego zrozumienia stanu psychicznego i emocjonalnego dziecka należy wziąć pod uwagę nie tylko czynniki bezpośrednio mające wpływ na stan dziecka przed rozpoczęciem nauki w szkole, ale w szerszy sposób spojrzeć na lęki dziecka w wieku szkolnym, czyli 6- i 7-latka.

Podstawową przyczyną obaw dziecka przed pójściem do szkoły jest lęk przed zmianą etapu życia – ze znajomego świata wypełnionego beztroską i zabawą, dziecko wkracza w nowy świat i środowisko wypełnione niepewnością, systematycznością i obowiązkami. Ze względu na to, że każde dziecko rozwija się w nieco innym tempie, może po prostu nie być jeszcze do końca gotowe na wejście w nową rolę społeczną, czyli rolę ucznia.

Kolejnym rodzajem lęku odczuwanego przez dziecko jest lęk separacyjny, związany z chęcią oraz potrzebą przebywania blisko znajomych dziecku osób. Jedyną metodą przezwyciężenia go jest postawienie dziecka w sytuacji lękowej, czyli w omawianym kontekście – pozostawienie w szkole i odebranie o obiecanej godzinie. Dotrzymanie słowa jest tu bardzo istotne, ponieważ dziecko, którego rodzice zjawili się o umówionej porze, będzie coraz mocniej im ufać. Zobaczy też, że pomimo rozłąki, rodzicom nie stało się nic złego i poczuje się bezpieczne.

Przeczytaj również:

Dziecko nie lubi nowości – co robić?

Ponadto, u dziecka w wieku 6 lat występuje znaczne nasilenie lęków związanych z:

• dźwiękami,
• żywiołami,
• przestrzenią,
• samotnością,
• utratą któregoś z rodziców,
• wypadkami,
• skaleczeniami,
• postaciami wyobrażonymi, takimi jak: czarownice, wampiry, duchy.

7-latki mierzą się dodatkowo z lękami przed ciemnością czy brakiem akceptacji ze strony rówieśników, których spotkają w szkole. Wszystkie wymienione powyżej czynniki sprawiają, że dziecko potrzebuje kompetentnego wsparcia swoich rodziców.

Objawy stresu szkolnego u pierwszoklasisty

Stres u dzieci może mieć różne, antagonistyczne formy, związane zależne m.in. od temperamentu i indywidualnych cech dziecka. Jego objawy dzieli się na: fizyczne, emocjonalne, poznawcze i związane z zachowaniem. Na potrzeby niniejszego artykułu zostały przedstawione w sposób zbiorczy. Do najczęściej występujących objawów stresu szkolnego u pierwszoklasisty zalicza się m.in.:

• bóle głowy i brzucha;
• dolegliwości ze strony układu pokarmowego, objawiające się występowaniem biegunek lub zaparć;
• bladość lub zaczerwienienie na twarzy;
• nadmierną potliwość rąk dziecka;
• szukanie kontaktu z rodzicami/opiekunami lub izolowanie się od nich;
• trudności w skupieniu uwagi oraz kontroli swoich emocji;
• ogólne napięcie, którego przejawami są m.in. pobudzenie, niespokojny sen, złość, płaczliwość, niecierpliwość, gniew czy trudności w składnym wysławianiu się.

Przeczytaj również:

Mindfulness dla dzieci – ćwiczenia z techniki uważności

Jak przygotować dziecko na pierwszy dzień w szkole?

Przygotowania najlepiej rozpocząć kilka lub kilkanaście dni wcześniej. Zamiast wielokrotnie pytać: „Czy boisz się szkoły?”, można opowiedzieć dziecku, jak prawdopodobnie będzie wyglądał jego dzień – od wejścia do budynku aż do powrotu do domu. Im bardziej przewidywalna staje się nowa sytuacja, tym łatwiej nad nią zapanować.

Przed rozpoczęciem roku szkolnego warto:

• odwiedzić z dzieckiem szkołę i pokazać mu wejście, szatnię, świetlicę oraz drogę do sali;
• sprawdzić, kto i o której godzinie odbierze dziecko;
• przećwiczyć drogę z domu do szkoły;
• stopniowo przywrócić stałe godziny snu, posiłków i porannego wstawania;
• pozwolić dziecku uczestniczyć w kompletowaniu wyprawki szkolnej;
• przećwiczyć podstawowe czynności, takie jak zapinanie kurtki, korzystanie z toalety, otwieranie bidonu i pakowanie plecaka;
• ustalić, do kogo dziecko może zwrócić się w szkole, gdy poczuje smutek, lęk lub nie będzie wiedziało, co zrobić.

Pomocna może być również zabawa „w szkołę”. Rodzic i dziecko mogą odgrywać wejście do klasy, powitanie z nauczycielem, zgłoszenie potrzeby wyjścia do toalety albo przedstawienie się koledze. Nie jest to sprawdzian umiejętności, lecz bezpieczna próba nowej sytuacji.

Przeczytaj również:

Dziecko neuroatypowe w szkole – jak mu pomagać?

Jak możemy pomóc dziecku bojącemu się pójść do szkoły?

W jaki sposób możemy przygotować dziecko do szkolnej rzeczywistości? Rodzice mogą pomóc pierwszoklasiście przezwyciężyć wewnętrzne obawy związane z pójściem do szkoły poprzez świadome i prawidłowe postępowanie. Wykształcenie w dziecku właściwych reakcji na stresujące sytuacje wpłynie pozytywnie na kształtowanie całego życia. Powinni oni:

• otwarcie rozmawiać z dzieckiem, uspokajać je poprzez omawianie poszczególnych obaw i w ten sposób stopniowo przygotowywać je do momentu rozpoczęcia się szkoły. Nie powinno się stosować praktyki tzw. rzucenia na głęboką wodę, polegającej na ignorowaniu strachu dziecka i mówieniu mu, że „jakoś sobie poradzi”. Lęk przed nieznaną sytuacją może urosnąć w psychice dziecka do olbrzymich rozmiarów, a jego skutki mogą być trudne do opanowania;
• starać się stworzyć dziecku poczucie bezpieczeństwa, niezwykle ważne dla jego prawidłowego rozwoju. Jedną ze skutecznych praktyk budowania poczucia bezpieczeństwa w świecie jest kształtowanie w dziecku realnego, lecz nacechowanego pozytywnie obrazu ludzi. Dzięki temu nie będzie ono odczuwało lęku przed każdą nieznaną mu osobą i zrozumie, że nie każdy będzie chciał je skrzywdzić;
• wyrażać akceptację i wiarę w siły dziecka, co pozwoli mu zdobyć poczucie wartości oraz tego, że będzie w stanie poradzić sobie z różnymi wyzwaniami. Jednocześnie należy uświadamiać dziecko, że porażki są rzeczą naturalną i że nie musi być we wszystkim najlepsze, aby rodzice byli z niego dumni i je kochali;
• przekonać dziecko o gotowości do wsparcia go w sytuacjach, kiedy będzie potrzebowało ono pomocy;
• panować nad swoimi lękami, ponieważ dziecko jest wyczulone na nastroje rodziców i się z nimi identyfikuje. Z tego względu przed poruszaniem stresującego dla dziecka tematu szkoły należy przemyśleć własne nastawienie do szkoły, aby nie przekazać dziecku swoich lęków z przeszłości;
• tworzyć w domu przyjemną atmosferę, w której dziecko będzie czuło się spokojnie i radośnie, a wtedy nie będzie myślało o lęku;
• pozwolić dziecku na doświadczanie także trudnych sytuacji, aby przekonało się ono, że trudny nie oznacza zły, a wręcz może okazać się czymś pozytywnym i ciekawym. Dobrym sposobem będzie zaprowadzenie dziecka do szkoły przed jej rozpoczęciem i rozmowa z przyszłą wychowawczynią, która powinna okazać dziecku zrozumienie i życzliwość;
• nauczyć dziecko technik radzenia sobie ze stresem, np. medytacji oraz mindfulness;
• dostarczać dziecku pozytywnej motywacji. Można np. zaciekawić dziecko instytucją szkoły poprzez uświadamianie mu korzyści z przynależności do niej: zawarcia nowych znajomości i przyjaźni; możliwości dowiedzenia się nowych rzeczy (dziecko z natury jest ciekawe świata) czy wyjazdów na wycieczki szkolne. Warto także wygospodarować czas na wspólne zakupy z dzieckiem, podczas których będzie ono mogło podjąć pierwsze decyzje, dotyczące np. wyboru koloru piórnika – w ten sposób przekona się, że rodzic liczy się z jego zdaniem i wzmocni się jego pewność siebie.

Długofalowo ważne jest to, aby pozwolić dziecku zachowywać się naturalnie i starać się nie wychowywać go poprzez strach, co jest typową praktyką. Trzeba pamiętać, że długotrwały lęk negatywnie oddziałuje na dziecko, hamując rozwój jego osobowości.

Przeczytaj również:

Zajęcia rewalidacyjne – co to jest, dla kogo, rodzaje zajęć

Co mówić dziecku, które boi się szkoły?

Zamiast zaprzeczać emocjom słowami: „Nie ma się czego bać”, lepiej je nazwać i zaakceptować: „Widzę, że się denerwujesz. Pierwszy dzień w nowym miejscu może być trudny”. Następnie można przejść do szukania rozwiązania: „Zastanówmy się, co pomoże ci poczuć się bezpieczniej”. Taka rozmowa pokazuje, że lęk jest zrozumiały, ale nie musi decydować o zachowaniu dziecka.

Warto zadawać pytania konkretne, np.: „Czego obawiasz się najbardziej?”, „Czy martwisz się, że nie znajdziesz sali?”, „Co mogłaby zrobić pani, gdyby zrobiło ci się smutno?”.

Pytanie „Jak było w szkole?” można natomiast zastąpić pytaniami: „Co było dziś najłatwiejsze?”, „Co było trudne?” oraz „Z kim dziś rozmawiałeś?”.

Proste ćwiczenie oddechowe przed wejściem do szkoły

Gdy napięcie rośnie, można zaproponować dziecku cztery spokojne oddechy. Dziecko nabiera powietrza nosem, licząc powoli do czterech, a następnie wypuszcza je ustami, również licząc do czterech. Ćwiczenie warto przećwiczyć wcześniej w domu, kiedy dziecko jest spokojne. Nie należy przedstawiać go jako sposobu, który ma natychmiast „wyłączyć” wszystkie emocje, lecz jako pomoc w uspokojeniu ciała.

Przeczytaj również:

Pierwszy wyjazd na kolonie – jak przygotować psychicznie siebie i dziecko?

Pierwszy dzień w szkole – jak powinno wyglądać rozstanie?

W dniu rozpoczęcia szkoły warto zaplanować więcej czasu, aby pośpiech rodzica nie zwiększał napięcia dziecka. Pożegnanie powinno być spokojne, serdeczne i stosunkowo krótkie. Można przypomnieć, kto odbierze dziecko i o której porze, np.: „Po obiedzie odbierze cię tata”.

Jeżeli dziecko płacze, rodzic może uznać jego emocje, ale jednocześnie trzymać się ustalonego planu: „Wiem, że trudno ci się teraz rozstać. Pani ci pomoże, a ja wrócę po ciebie po lekcjach”. Wielokrotne wracanie, przedłużanie pożegnania lub wymykanie się bez słowa może zwiększyć niepewność. Jeżeli szkoła dopuszcza taką możliwość, warto wcześniej ustalić z wychowawcą, kto przejmie opiekę nad zdenerwowanym pierwszoklasistą.

Przeczytaj również:

Bullying w szkole – co to jest, przyczyny zjawiska, jak mu przeciwdziałać?

Stres przed pierwszym dniem w szkole – tego unikaj

Stres związany z początkiem szkolnej drogi jest nieunikniony, postaraj się więc nie wzbudzać w dziecku dodatkowego lęku:

• Nawet w chwilach gniewu i zdenerwowania unikaj wypowiadania podobnych zdań: „poczekaj, skończą się wakacje i pójdziesz do szkoły, już tam cię wychowają", „nauczycielka doprowadzi cię do porządku”, „w szkole będziesz musiał się zmienić / będziesz musiał być samodzielny”. W ten sposób zbudujesz jedynie negatywny obraz szkoły, zaszczepisz w dziecku przekonanie, że to złe miejsce, którego należy się bać i w którym pojawią się wymagania niemożliwe do spełnienia.
• Nie strasz nauką. Nie mów, że wraz z rozpoczęciem szkoły życie zmieni się na gorsze, pojawią się uciążliwe obowiązki, będzie mniej czasu na zabawę, a mnóstwo odrabiania lekcji. W ten sposób już na początku zniechęcisz malucha do nauki. Staraj się podkreślać, że nauka w szkolnej ławce to zdobywanie ciekawej, przydatnej wiedzy, wielka przygoda.
• Nie zaniżaj poczucia własnej wartości u dziecka. Nie sugeruj, że może nie poradzić sobie w szkole, bo np. nie wychodzi mu rysowanie. I nie karć, kiedy coś mu się nie udaje – widocznie maluch potrzebuje więcej czasu, żeby nauczyć się np. robienia szlaczków. Zamiast tego jak najczęściej podkreślaj dziecięce zalety i umiejętności, chwal, gdy nauczy się np. wiązać sznurowadła.
• Nie opowiadaj dziecku o szkole tylko i wyłącznie w superlatywach, nie przekazuj też nieprawdziwych informacji: „w szkole jest tak samo jak w przedszkolu”, „nauka wszystkim przychodzi bez trudu”. Prędzej czy później maluch poczuje się rozczarowany.
• Nie obciążaj dziecka nadmiernymi wymaganiami. Jeśli już na początku szkoły zapowiesz dziecku: „Mam nadzieję, że będziesz dostawać same piątki” czy „Z matematyki powinieneś być najlepszy w klasie”, maluch poczuje presję, nie będzie się uczył dla siebie, ale dla rodziców i szybko może stracić zapał do nauki.

Przeczytaj również:

Zegar do nauki godzin – jaki najlepszy? Jak zrobić samemu?

Co zrobić, gdy dziecko nie chce iść do szkoły?

Odmowa wyjścia z domu nie oznacza nieposłuszeństwa. Może być związana z lękiem separacyjnym, trudnościami w nauce, hałasem, konfliktem z rówieśnikami, przemocą, nadmiernymi wymaganiami albo obawą przed konkretną osobą lub sytuacją. W pierwszej kolejności należy spokojnie ustalić, co wywołuje strach, oraz porozmawiać z wychowawcą lub pedagogiem szkolnym.

Nie należy zawstydzać dziecka ani wprowadzać go do szkoły siłą bez wcześniejszego rozpoznania problemu. Jednocześnie długotrwałe pozostawanie w domu może utrwalać unikanie. Najlepszym rozwiązaniem jest wspólny, możliwie szybki plan powrotu uzgodniony z dzieckiem, szkołą, a w razie potrzeby również z psychologiem. Może on obejmować wejście do budynku z zaufanym dorosłym, krótkie spotkania z wychowawcą lub stopniowe wydłużanie czasu spędzanego w szkole.

Kiedy lęk przed szkołą wymaga konsultacji ze specjalistą?

Przejściowy stres przed rozpoczęciem szkoły jest naturalny. Warto jednak skonsultować się z pediatrą, psychologiem dziecięcym, pedagogiem lub psychologiem szkolnym, jeśli lęk jest bardzo silny, nasila się albo utrudnia dziecku codzienne funkcjonowanie.

Pomocy warto poszukać szczególnie wtedy, gdy dziecko:

• regularnie odmawia chodzenia do szkoły;
• często skarży się przed lekcjami na ból brzucha, ból głowy lub nudności;
• ma problemy ze snem, koszmary albo wyraźnie traci apetyt;
• wpada w panikę podczas rozstania lub długo nie uspokaja się po wejściu do szkoły;
• unika rówieśników, staje się wycofane albo wyjątkowo drażliwe;
• wspomina o wyśmiewaniu, zastraszaniu lub przemocy;
• nie jest w stanie uczestniczyć w lekcjach mimo wsparcia rodziców i nauczycieli.

Dolegliwości fizycznych nie należy z góry przypisywać emocjom – nawracające lub niepokojące objawy powinien ocenić lekarz. Pilnej pomocy wymaga natomiast sytuacja, w której dziecko mówi o zrobieniu sobie krzywdy, utracie chęci do życia lub doświadczeniu przemocy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy stres przed pierwszym dniem w szkole jest normalny? Tak. Nowe miejsce, rozłąka z rodzicami i brak wiedzy o tym, jak będzie wyglądał dzień, mogą wywoływać napięcie. Zwykle zmniejsza się ono wraz z poznawaniem szkoły i nowej rutyny.

Jak uspokoić dziecko przed pierwszym dniem szkoły? Warto dokładnie opowiedzieć mu o planie dnia, wcześniej odwiedzić szkołę, przygotować wyprawkę i przećwiczyć krótkie rozstanie. Pomóc mogą także cztery powolne oddechy oraz przypomnienie, kto i kiedy odbierze dziecko.

Czy rodzic powinien zostać z dzieckiem w szkole? Należy przestrzegać zasad obowiązujących w danej placówce. Jeśli wejście rodzica jest możliwe, warto wcześniej ustalić z wychowawcą sposób i czas pożegnania. Długie oraz wielokrotnie powtarzane rozstania mogą zwiększać napięcie.

Co zrobić, gdy dziecko płacze przed szkołą? Należy spokojnie nazwać jego emocje, przypomnieć ustalony plan i przekazać dziecko pod opiekę zaufanego pracownika szkoły. Jeśli płacz powtarza się, nasila lub uniemożliwia udział w lekcjach, trzeba wspólnie ze szkołą ustalić jego przyczynę.

Ile trwa adaptacja dziecka w pierwszej klasie? Nie ma jednego prawidłowego czasu adaptacji. Niektóre dzieci oswajają się ze szkołą po kilku dniach, inne potrzebują kilku tygodni. Ważniejsze od samego czasu jest to, czy napięcie stopniowo maleje i czy dziecko może uczestniczyć w codziennych zajęciach.

Czy ból brzucha przed szkołą może być objawem stresu? Tak, lęk może powodować dolegliwości fizyczne, m.in. ból brzucha, ból głowy, nudności czy potrzebę częstego korzystania z toalety. Nawracających objawów nie należy jednak automatycznie uznawać za wynik stresu – powinien ocenić je lekarz.

współpraca: Jakub Mrozowski