Czym jest syndrom środkowego dziecka?
Syndrom środkowego dziecka to potoczne określenie zjawiska, zgodnie z którym dziecko wychowujące się pomiędzy starszym i młodszym rodzeństwem może odczuwać mniejszą uwagę rodziców. Nie jest to jednak rozpoznanie medyczne ani zaburzenie psychiczne.
Termin odnosi się raczej do hipotezy psychologicznej, zgodnie z którą kolejność urodzenia może w pewnym stopniu wpływać na relacje rodzinne, poczucie własnej wartości czy sposób funkcjonowania dziecka.
Współczesne badania wskazują jednak, że wpływ kolejności urodzenia na osobowość nie jest jednoznaczny. Znacznie większe znaczenie mają atmosfera panująca w domu, styl wychowania, indywidualny temperament dziecka oraz relacje z rodzicami i rodzeństwem. Dlatego nie każde środkowe dziecko doświadcza poczucia pomijania czy trudności emocjonalnych.
To, czy dziecko będzie odczuwało skutki przypisywane syndromowi środkowego dziecka, zależy przede wszystkim od tego, czy rodzice poświęcają każdemu z dzieci odpowiednią ilość uwagi, unikają porównywania rodzeństwa oraz dostrzegają indywidualne potrzeby każdego z nich.
Czy kolejność urodzenia wpływa na rozwój dziecka?
Alfred Adler, austriacki psychiatra i psycholog pod koniec lat 20. ubiegłego wieku zaproponował teorię, że kolejność urodzeń w rodzinie ma wpływ na rozwój określonych cech osobowości.
Najstarsze dziecko zawsze będzie pierworodne. Przez pewien czas jest jedynakiem, mającym rodziców tylko dla siebie. Jako pierwsze z rodzeństwa osiągnie swego rodzaju niezależność, będzie również tym, na którym rodzice w ogóle nauczyli się być rodzicami! Trudno się więc dziwić, że najczęściej pierwsze dziecko jest najbardziej faworyzowane.
Kiedy pojawia się drugie dziecko, młodsze, ono również szybko zyskuje swoją pozycję. Jest – póki co – najmłodsze, więc rozpieszczane przez rodziców, a przez starsze rodzeństwo traktowane nieco jak „zabaweczka”. Jeśli między rodzeństwem jest niewielka różnica wieku – wychowują się wspólnie i nie ma zbyt wielu różnic w ich zabawach. Jeśli różnica jest spora, starszak potrafi zachować swoją indywidualność, a jednocześnie doskonale dogadać się i nieco „zniżyć” do poziomu młodszego rodzeństwa. Ani jedno, ani drugie dziecko nie jest jednak w żaden sposób pozostawione samo sobie. Starszak zawsze będzie pierworodnym, a maluch – najmłodszym. Oboje mają taką samą pozycję w oczach rodziców.
Przeczytaj również:
Jedynak – zalety i wady bycia jedynakiem. Syndrom jedynaka
Narodziny trzeciego dziecka wszystko zmieniają, a szczególnie pozycję dziecka środkowego, na którą awansuje, albo raczej spada dziecko będące przed chwilą drugim, zyskując tym samym niższy status. Pojawia się bowiem nowe najmłodsze i ściąga na siebie najwięcej uwagi rodziców. Jednocześnie, najstarsze dziecko nadal pozostaje wyjątkowym pierworodnym. O ile role najstarszego i najmłodszego rodzeństwa są jasno sprecyzowane, o tyle średnie dziecko nie ma w zasadzie żadnej pozycji ani szczególnej roli w rodzinie. Kolejność urodzenia dzieci nie pozostaje więc bez znaczenia na ich rozwój, który nieodłącznie jest związany ze sposobem wychowywania przez rodziców.
Syndrom środkowego dziecka – fakt czy mit?
Choć wiele osób identyfikuje się z opisem syndromu środkowego dziecka, współczesne badania nie potwierdzają jednoznacznie, że samo miejsce w rodzeństwie determinuje określone cechy osobowości.
Wiele zależy od okoliczności, charakteru rodziny i stylu wychowywania, jednak jest coś w teorii, która zakłada specyficzną pozycję dziecka, które w rodzinie nie jest ani najstarsze, ani najmłodsze. Pozycja względem reszty rodzeństwa może wpływać na sposób funkcjonowania dziecka i jego doświadczenia w rodzinie.
Objawy syndromu środkowego dziecka – zalety i wyzwania
Uznaje się, że u dzieci środkowych rozwijają się inne cechy niż u ich młodszego i starszego rodzeństwa. Najłatwiej powiedzieć, że środkowe dziecko bywa niedookreślone, ani tak samodzielne, jak starsze, ani dopieszczone, jak młodsze. Bywa również rozdarte między byciem jednocześnie starszym względem najmłodszego dziecka, ale i młodszym względem najstarszego, co wiąże się również z oczekiwaniami, jakie stawiają mu rodzice.
Stereotypowo przypisuje się środkowym dzieciom tendencje do bycia nieposłusznymi, w połączeniu z bystrością i zdolnościami przywódczymi. Zdolności, jakich nabiera środkowe dziecko, często są traktowane jako przejęte od starszego, z kolei zachowania z cechami nieposłuszeństwa – jako naśladownictwo młodszego (nieodpowiednie, nieadekwatne, niewłaściwe dla środkowego), na które nakierowana jest większa uwaga rodziców. Niektóre środkowe dzieci mogą odczuwać, że pozostają w cieniu starszego lub mają problemy związane z poznaniem własnej tożsamości, a także z właściwą samooceną. Środkowemu dziecku może towarzyszyć poczucie odrzucenia, bycia niewidocznym, niedocenionym, a nawet niechcianym, pozostawionym samemu sobie, nie czuje bowiem wsparcia i uwagi ze strony rodziców.
Przeczytaj również:
Rodzina patchworkowa – co to znaczy, wady i zalety
Jednocześnie, bycie środkowym dzieckiem nie oznacza wyłącznie wad. Taka pozycja ma bowiem również wiele pozytywnych stron. Środkowe dziecko ma za sobą bycie najmłodszym i rozpieszczanym, a jednocześnie sporo uczy się od starszego, co sprawia, że jego rozwój może być nieco szybszy w porównaniu do rówieśników. Kiedy pojawia się jego młodsze rodzeństwo, średniak nabiera umiejętności, które sprawiają, że wyróżnia się większą odpowiedzialnością i empatią niż inne dzieci w jego wieku. Łatwiej mu również odnaleźć się w grupie, ponieważ jest nauczone żyć „w stadzie”, potrafi słuchać, jest uważnym i bystrym obserwatorem, a także ma w sobie naturalną chęć niesienia pomocy. Jest także towarzyskie, otwarte i potrafi negocjować. Syndrom środkowego dziecka może więc oznaczać wyższe kompetencje społeczne i emocjonalne względem innych dzieci będących jedynakami lub mających tylko jedno rodzeństwo.
Jak syndrom środkowego dziecka wpływa na dorosłe życie?
Kolejność narodzin dzieci zdecydowanie ma wpływ na ich dorosłe życie, bo od początku wiąże się ze szczególną pozycją dziecka w rodzinie, mocno niedookreśloną i z wieloma sprzecznościami. W przyszłości może więc wywoływać problemy z zaniżonym poczuciem własnej wartości, niepewnością i brakiem asertywności.
Jednocześnie, może oznaczać umiejętność doskonałego odnajdywania się w grupie, rozwiązywania konfliktów, bycia empatycznym, troskliwym, ale także bycia pewnym siebie i swoich racji. Od początku bowiem dzieci środkowe nauczone są rywalizacji między dziećmi, co nie zawsze jest negatywnym zjawiskiem, bo może oznaczać zdrowe współzawodnictwo, wzajemne wspieranie się i kształtowanie niezłomności charakteru.
Przeczytaj również:
Rodzicielstwo bliskości – czym jest, zasady, wady
Czy środkowe dziecko ma najgorzej w rodzinie?
Rozwój dziecka środkowego może przebiegać nieco inaczej, co nie oznacza, że z góry naznaczony jest samymi negatywnymi doświadczeniami. Choć kwestia syndromu środkowego dziecka budzi ogromne zainteresowanie, a wiele dorosłych osób identyfikuje się z jego założeniami, nie jest jednak traktowana jako zaburzenie czy stan psychiczny – jest to raczej stan hipotetyczny, zjawisko niebędące regułą.
Historia i kultura pokazują, że bycie środkowym dzieckiem od zawsze oznaczało mniej korzyści oraz niższy status niż bycie dzieckiem najstarszym lub najmłodszym. Jednocześnie, wskazywało również na mniej obowiązków. Duże znaczenie dla środkowych dzieci ma bez wątpienia sposób podejścia rodziców. Dziecko środkowe nie wymaga już takiej uwagi, jak najmłodsze, ale jednocześnie nie ma przywilejów, które przypisuje się do dzieci najstarszych. Oznacza to, że środkowe dziecko, jak zresztą każde dziecko w rodzinie, zasługuje na szczególną uwagę rodziców, by nie czuło się zagubione między światem maluszka a starszaka.
Przeczytaj również:
Tygrysie rodzicielstwo („tygrysia matka”) – czym jest i jakie niesie zagrożenia?
Jak wspierać środkowe dziecko?
Choć syndrom środkowego dziecka nie jest potwierdzonym naukowo zaburzeniem, warto zadbać o to, aby każde dziecko w rodzinie czuło się równie ważne i dostrzegane. Największe znaczenie ma codzienna uważność rodziców oraz budowanie poczucia bezpieczeństwa.
Poświęcaj dziecku indywidualny czas
Regularne spędzanie czasu sam na sam z każdym dzieckiem pomaga budować bliską relację i pokazuje, że nie musi ono rywalizować o uwagę rodziców.
Unikaj porównywania rodzeństwa
Porównania, nawet wypowiadane w dobrej wierze, mogą obniżać poczucie własnej wartości. Zamiast wskazywać, że jedno dziecko jest bardziej odpowiedzialne lub spokojniejsze od drugiego, warto doceniać indywidualne mocne strony każdego z nich.
Wspieraj samodzielność i zainteresowania
Środkowe dziecko powinno mieć możliwość rozwijania własnych pasji i podejmowania decyzji odpowiednich do wieku. Dzięki temu buduje poczucie sprawczości i własnej tożsamości, niezależnie od osiągnięć starszego czy młodszego rodzeństwa.
Dbaj o dobrą komunikację w rodzinie
Rozmowy o emocjach, zauważanie sukcesów wszystkich dzieci oraz sprawiedliwy podział obowiązków pomagają ograniczyć poczucie niesprawiedliwości i wzmacniają więzi rodzinne.
Najważniejsze jest, aby każde dziecko – niezależnie od kolejności urodzenia – miało poczucie, że jest kochane, zauważane i akceptowane. To właśnie jakość relacji rodzinnych, a nie miejsce w rodzeństwie, ma największy wpływ na rozwój emocjonalny i społeczny dziecka.
