Co to jest cukrzyca wieku dziecięcego?
Według danych Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków oraz Narodowego Funduszu Zdrowia w Polsce co roku u około 1500–2000 dzieci diagnozuje się cukrzycę typu 1, zwaną cukrzycą wieku dziecięcego. Liczba nowych przypadków w ciągu ostatnich trzech dekad wzrosła blisko dziesięciokrotnie.
Ponad 90% nowych diagnoz dotyczy dzieci, w których rodzinach nikt wcześniej nie chorował na cukrzycę typu 1.
Coraz większy odsetek zachorowań dotyczy najmłodszych dzieci, w tym maluchów poniżej 5. roku życia.
Ponad 54% dzieci w momencie postawienia diagnozy ma już rozwiniętą cukrzycową kwasicę ketonową, czyli stan bezpośredniego zagrożenia życia wynikający ze zbyt późnego wykrycia choroby
Jak powstaje cukrzyca typu 1? W skrócie: trzustka produkuje hormon zwany insuliną. Pokarmy, które spożywamy, zamieniane są w procesie trawienia m.in. na glukozę, która zapewnia nam energię niezbędną do życia. Krew transportuje glukozę do wszystkich komórek naszego ciała. Jednak żeby z naczyń krwionośnych glukoza mogła przedostać się do komórek, niezbędna jest właśnie insulina. Jeśli w organizmie zabraknie insuliny, glukoza pozostaje we krwi, a komórki naszego organizmu nie mają życiodajnej energii.
Jak dochodzi do zachorowania na cukrzycę typu 1? Zdarza się, że system immunologiczny błędnie rozpoznaje wroga i z nieznanych przyczyn zaczyna niszczyć własne komórki trzustki odpowiadające za produkcję insuliny. Tak dochodzi do zachorowania na cukrzycę wieku dziecięcego. Bez insuliny glukoza nie może uwolnić się do komórek w ciele. Dlatego chorzy na cukrzycę typu 1 muszą otrzymywać insulinę z zewnątrz. Leczenie to nazywa się insulinoterapią.
Przeczytaj również:
Strach przed pobieraniem krwi u dziecka – jak sobie z nim radzić
Czym różni się cukrzyca typu 1 od cukrzycy typu 2 u dzieci?
Pomiędzy poszczególnymi rodzajami tej choroby istnieją zasadnicze różnice przyczynowe oraz objawowe. Cukrzyca typu 1 u dzieci stanowi zdecydowaną większość wszystkich diagnozowanych przypadków u najmłodszych pacjentów. Jest to choroba o podłożu autoimmunologicznym. Układ odpornościowy dziecka pomyłkowo atakuje i niszczy własne komórki beta trzustki. Doprowadza to do całkowitego braku insuliny w organizmie. Objawy tej postaci choroby pojawiają się nagle i szybko się nasilają.
Z kolei cukrzyca typu 2 wynika przede wszystkim ze zmniejszonej wrażliwości tkanek na działanie insuliny, co określamy mianem insulinooporności. Trzustka na początku produkuje bardzo dużo tego hormonu, jednak komórki ciała na niego nie reagują. Schorzenie to rozwija się powoli i przez długi czas może nie dawać wyraźnych sygnałów. Ten typ choroby wiąże się bezpośrednio ze stylem życia, nadwagą oraz otyłością.
Główne różnice pomiędzy tymi dwoma schorzeniami przedstawia poniższa tabela:
Cecha diagnostyczna | Cukrzyca typu 1 | Cukrzyca typu 2 |
Główna przyczyna | Autoagresja układu odpornościowego | Insulinooporność i niewydolność trzustki |
Tempo rozwoju | Nagłe, bardzo szybkie | Powolne, utajone przez miesiące |
Masa ciała pacjenta | Często spadek wagi przed diagnozą | Najczęściej nadwaga lub otyłość |
Produkcja insuliny | Całkowity brak hormonu | Początkowo norma lub nadmiar |
Podstawowe leczenie | Bezwzględna insulinoterapia | Dieta, ruch, leki doustne |
Oba rodzaje cukrzycy wymagają stałej opieki lekarskiej, jednak ich prowadzenie różni się od siebie w sposób zasadniczy.
Jakie są pierwsze objawy cukrzycy u dziecka?
Początkowe objawy cukrzycy bywają podstępne i rodzice łatwo mogą je przegapić. Wszystko zaczyna się od nieprawidłowego poziomu glukozy we krwi, ponieważ organizm nie potrafi efektywnie przetwarzać energii z pożywienia. Dziecko zaczyna odczuwać wzmożone pragnienie, które wprost trudno zaspokoić. Maluch pije duże ilości płynów w ciągu doby.
W ślad za tym idzie częste oddawanie moczu. Rodzice zauważają, że pielucha niemowlęcia jest stale mokra, a starsze dziecko musi korzystać z toalety nawet kilkanaście razy na dobę. Często pojawia się także moczenie nocne u dzieci, które już od dawna samodzielnie zgłaszały swoje potrzeby fizjologiczne.
Kolejny wyraźny sygnał to nagły spadek masy ciała. Mimo że maluch ma wysokie łaknienie i zjada duże posiłki, jego waga wyraźnie spada. Organizm nie potrafi wykorzystać glukozy z krwi, dlatego zaczyna spalać własną tkankę tłuszczową oraz mięśnie. Taka utrata masy ciała powinna natychmiast skłonić rodziców do wizyty w gabinecie lekarskim.
Obrazu choroby dopełnia narastające zmęczenie oraz ogólne osłabienie. Dziecko staje się senne, apatyczne i szybko traci chęć do zabawy. Dodatkowo u części maluchów pojawiają się specyficzne objawy skórne, takie jak uporczywa suchość skóry oraz nawracające zakażenia grzybicze w okolicach intymnych.
Przeczytaj również:
Badanie wzroku u dziecka – wskazania, jak wygląda
Jak rozpoznać cukrzycę u niemowlęcia?
Rozpoznanie tego schorzenia u niemowląt stanowi wyjątkowo trudne zadanie dla rodziców oraz lekarzy pediatrów. Malutkie dziecko nie potrafi przecież powiedzieć o swoim złym samopoczuciu czy nasilonym pragnieniu. Rodzice muszą więc uważnie obserwować wszelkie zmiany w zachowaniu swojej pociechy.
Głównym sygnałem ostrzegawczym u niemowląt pozostaje gwałtowny spadek masy ciała lub brak przyrostu wagi na siatkach centylowych. Pieluchy malucha wymagają bardzo częstej zmiany. Mocz niemowlęcia może mieć słodkawy zapach i zostawiać lepkie plamy na ubrankach (glukozuria).
Niemowlę z hiperglikemią staje się bardzo rozdrażnione, płaczliwe i niespokojne. Czasami rodzice obserwują także napady głodu, w trakcie których maluch bardzo łapczywie pije mleko. Wraz z rozwojem choroby pojawiają się zakażenia grzybicze skóry, zwłaszcza w rejonie pieluszkowym, które niezwykle trudno wyleczyć standardowymi maściami. Inne objawy to:
zapadnięte ciemiączko,
zapadnięte gałki oczne (często na skutek odwodnienia),
woskowata skóra z widoczną utratą elastyczności.
Powyższe objawy są alarmujące i muszą zostać skonsultowane z pediatrą.
Jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu cukrzycy?
Gdy u malucha pojawiają się niepokojące objawy, należy jak najszybciej wykonać odpowiednie testy diagnostyczne. Podstawę stanowi oznaczenie stężenia cukru we krwi. Na początku lekarz może wykonać szybki pomiar z krwi włośniczkowej za pomocą glukometru.
Pełne rozpoznanie cukrzycy wymaga jednak pobrania krwi żylnej w laboratorium. Badana jest wtedy glikemia przygodna, czyli poziom cukru o dowolnej porze dnia. Lekarz zleca również badanie ogólne moczu, które pozwala sprawdzić, czy w moczu znajduje się glukoza oraz ciała ketonowe. W warunkach prawidłowych cukier nigdy nie przenika do moczu.
W rzadszych przypadkach diagnostycznych lekarz zleca doustny test obciążenia glukozą, znany szerzej jako doustny test tolerancji glukozy. Podczas tego badania dziecko pije roztwór glukozy, a personel medyczny sprawdza stężenie cukru przed podaniem płynu oraz po dwóch godzinach od jego wypicia. Równolegle lekarze oznaczają poziom hemoglobiny glikowanej, co pozwala ocenić średnie stężenie glukozy z ostatnich trzech miesięcy.
W celu dokładnego ustalenia typu cukrzycy wykonuje się specjalistyczne badania z krwi. Są to testy sprawdzające obecność autoprzeciwciał, które potwierdzają proces autoimmunologiczny w organizmie. Czasami pomocniczo wykonuje się także badania genetyczne, aby wykluczyć rzadkie, jednogenowe postaci tej choroby.
Dzięki nowoczesnym projektom badawczym w Polsce są także realizowane badania przesiewowe u dzieci. Tego typu programy pozwalają wykryć wczesne fazy choroby jeszcze przed wystąpieniem objawów klinicznych.
Przeczytaj również:
Badanie EEG – czy można je zrobić w ciąży i u dziecka?
Jaki poziom glukozy u dziecka jest nieprawidłowy?
Normy glikemii u dzieci są ściśle określone przez wytyczne towarzystw diabetologicznych. Prawidłowe stężenie glukozy na czczo we krwi żylnej mieści się w granicach od 70 do 99 mg/dl.
Jak interpretować wyniki pomiaru glukozy we krwi?
Prawidłowa glikemia na czczo – wynik poniżej 100 mg/dl.
Nieprawidłowa glikemia na czczo – wynik od 100 do 125 mg/dl.
Rozpoznanie cukrzycy na czczo – wynik równy lub wyższy niż 126 mg/dl potwierdzony w dwóch osobnych badaniach.
Glikemia przygodna wskazująca na chorobę – wynik równy lub wyższy niż 200 mg/dl przy obecności objawów klinicznych.
Wynik testu OGTT po 2 godzinach – wartość równa lub wyższa niż 200 mg/dl oznacza cukrzycę.
Każdy nieprawidłowy wynik pomiaru wymaga pilnej konsultacji z lekarzem rodzinnym lub pediatrą.
Czy cukrzyca u dziecka jest dziedziczna?
Rola predyspozycji genetycznych w rozwoju cukrzycy typu 1 jest obecna, ale nie okazuje się jedynym czynnikiem decydującym. Dziecko dziedziczy po rodzicach jedynie pewną skłonność do zachorowania, a nie samą chorobę. Większość dzieci ze świeżo rozpoznaną cukrzycą typu 1 nie posiada w najbliższej rodzinie żadnych krewnych chorych na to schorzenie.
Zdecydowanie silniejsza zależność genetyczna występuje w przypadku cukrzycy typu 2. Jeśli rodzice lub dziadkowie chorują na tę postać, ryzyko wystąpienia zaburzeń metabolicznych u dziecka znacząco wzrasta. W tym przypadku ogromną rolę odgrywają jednak powielane w domu nawyki żywieniowe oraz brak aktywności fizycznej.
Czy spożywanie słodyczy powoduje cukrzycę?
Nie, to jeden z najczęściej powielanych mitów na temat choroby. Jedzenie dużej ilości słodyczy nie wywołuje bezpośrednio cukrzycy typu 1. Dziecko nie choruje na ten typ z powodu zjedzenia zbyt dużej ilości cukierków, batonów czy ciasteczek. Zachorowanie wiąże się ze złym funkcjonowaniem układu odpornościowego, na które rodzice i dziecko nie mieli żadnego wpływu.
Nadmierne spożywanie słodyczy ma jednak pośredni wpływ na rozwój cukrzycy typu 2. Słodkie przekąski dostarczają ogromnej liczby pustych kalorii, co bezpośrednio prowadzi do nadwagi i otyłości. Zwiększona masa ciała sprzyja powstaniu oporności tkanek na insulinę.
Czy cukrzycę typu 1 można wyleczyć?
Na obecnym etapie rozwoju medycyny cukrzyca typu 1 pozostaje chorobą nieuleczalną. Jest to przewlekła choroba, która towarzyszy pacjentowi przez całe życie od momentu diagnozy. Wynika to z faktu, że zniszczone komórki beta trzustki nie potrafią się samodzielnie zregenerować i nie mogą wznowić produkcji insuliny.
Naukowcy na całym świecie prowadzą jednak intensywne badania nad nowymi metodami terapeutycznymi. W USA zarejestrowano już lek o nazwie teplizumab, który potrafi opóźnić wystąpienie pełnoobjawowej choroby u osób z grupy wysokiego ryzyka. Trwają także prace nad komórkami macierzystymi oraz zaawansowanymi immunoterapiami.
Przeczytaj również:
Uzależnie od słodyczy – przyczyny, objawy, skutki
Jak wygląda leczenie cukrzycy u dziecka?
Podstawą terapii u dzieci z typem 1 jest stała, zewnętrzna podaż insuliny. Ponieważ organizm sam nie wytwarza tego hormonu, trzeba go dostarczać z zewnątrz przez całą dobę. Do wyboru są wielokrotne iniekcje insuliny za pomocą specjalnych wstrzykiwaczy, zwanych penami, lub ciągły wlew przy użyciu pompy insulinowej.
Leczenie cukrzycy wymaga od rodziny ciągłego dopasowywania dawek insuliny do spożywanych posiłków oraz planowanego wysiłku fizycznego. Rodzice muszą nauczyć się przeliczać zawartość węglowodanów w jedzeniu, aby precyzyjnie podać odpowiednią dawkę leku.
Z kolei w przypadku cukrzycy typu 2 terapia wygląda zupełnie inaczej. Tutaj istotną rolę odgrywa zmiana stylu życia, zmiana diety oraz stałe zwiększenie aktywności fizycznej. W razie potrzeby lekarze stosują leczenie doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi. Stosowanie tych leków pomaga zwiększyć wrażliwość tkanek na insulinę.
Czym jest pompa insulinowa i system ciągłego monitorowania glukozy?
Nowoczesne technologie całkowicie odmieniły codzienne życie rodzin zmagających się z tą chorobą. Pompa insulinowa to niewielkie, precyzyjne urządzenie elektroniczne, które dziecko nosi przy sobie. Pompa podaje insulinę w sposób ciągły przez całą dobę za pomocą cienkiej kaniuli umieszczonej pod skórą. Urządzenie to imituje pracę zdrowej trzustki.
Z kolei system ciągłego monitorowania glukozy (CGM) składa się z małego czujnika umieszczonego na ciele dziecka. Sensor mierzy poziom cukru w tkance podskórnej co kilka minut i przesyła te dane wprost do aplikacji w telefonie rodzica lub na ekran pompy.
Korzyści ze stosowania nowoczesnych systemów:
brak konieczności bolesnego kłucia palców po kilkanaście razy dziennie,
stały podgląd na aktualny poziom glukozy oraz kierunek jego zmian,
alarmy ostrzegające przed zbyt niskim lub zbyt wysokim stężeniem glukozy,
możliwość zdalnego kontrolowania wyników dziecka przez rodziców, gdy dziecko przebywa w szkole,
zdecydowanie łatwiejsze utrzymanie prawidłowych wyników bez nagłych skoków.
Najnowsze pompy hybrydowe potrafią samodzielnie zmieniać dawkowanie insuliny w reakcji na odczyty z sensora, co podnosi poziom bezpieczeństwa dziecka.
Co dziecko z cukrzycą może jeść?
Dieta dziecka z cukrzycą typu 1 nie różni się drastycznie od zasad zdrowego odżywiania, które są zalecane każdemu rozwijającemu się maluchowi. Dziecko może jeść właściwie wszystko, pod warunkiem że rodzice lub ono samo potrafią precyzyjnie oszacować ilość węglowodanów i podać na nie odpowiednią dawkę insuliny.
Zaleca się, aby posiłki opierały się na produktach o niskim indeksie glikemicznym, które zapobiegają gwałtownemu wzrostowi stężenia glukozy we krwi. W jadłospisie powinny dominować produkty pełnoziarniste, świeże warzywa, chude mięso, ryby oraz zdrowe tłuszcze roślinne.
Ograniczeniu podlegają przede wszystkim cukry proste, które znajdują się w słodzonych napojach, słodyczach i wyrobach cukierniczych. Tego typu produkty wywołują błyskawiczny skok glikemii, który bardzo trudno skorygować insuliną. Warto jednak pamiętać, że cukry proste są niezbędne w sytuacji, gdy u dziecka wystąpi spadek poziomu cukru.
Przeczytaj również:
Suplementy dla dzieci – czy należy je im podawać?
Jak rozpoznać niedocukrzenie i jak wtedy pomóc?
Niedocukrzenie, czyli hipoglikemia, to stan, w którym stężenie cukru we krwi spada poniżej bezpiecznej granicy 70 mg/dl. Przyczyną może być podanie zbyt dużej dawki insuliny, pominięcie posiłku lub intensywny wysiłek fizyczny.
Aby sprawnie rozpoznać objawy cukrzycy w momencie hipoglikemii, należy zwrócić uwagę na następujące sygnały:
nagłe osłabienie i drżenie rączek,
zblednięcie skóry oraz chłodne, zlewne poty,
silne uczucie głodu,
kołatanie serca oraz rozdrażnienie,
trudności z koncentracją, zaburzenia mowy lub chwiejny krok.
Pierwsza pomoc przy łagodnym niedocukrzeniu polega na natychmiastowym podaniu dziecku płynnych cukrów prostych. Doskonale sprawdzi się sok owocowy, woda z cukrem lub specjalny żel glukozowy. Po podaniu cukru należy odczekać 15 minut i ponownie sprawdzić poziom glukozy za pomocą glukometru.
Jeśli doszło do ciężkiej hipoglikemii i dziecko straciło przytomność, nie wolno wlewać niczego do jego ust! Należy natychmiast podać zastrzyk z glukagonu lub preparat donosowy oraz wezwać pogotowie ratunkowe.
Jakie są objawy kwasicy ketonowej?
Cukrzycowa kwasica ketonowa to groźne powikłanie wynikające z drastycznego braku insuliny w organizmie. Gdy komórki nie dostają glukozy, organizm zaczyna gwałtownie spalać tłuszcze. W wyniku tego procesu powstają ciała ketonowe, które „zakwaszają” krew.
Kwasica ketonowa stanowi stan bezpośredniego zagrożenia życia i wymaga hospitalizacji. Do głównych symptomów tego stanu należą silne bóle brzucha, wymioty oraz nudności. Dziecko jest mocno odwodnione, traci kontakt z otoczeniem i staje się bardzo senne.
Podczas badania fizykalnego lekarz stwierdza charakterystyczny oddech Kussmaula – jest to bardzo głęboki, przyspieszony oddech. Z ust dziecka można także wyczuć wyraźną woń winnych jabłek lub acetonu. W badaniach laboratoryjnych widoczna jest wysoka glikemia oraz przyspieszone tętno i obniżone ciśnienie tętnicze jako reakcja na odwodnienie.
Przeczytaj również:
Tran dla dzieci – czy warto suplementować tran?
Kiedy z dzieckiem trzeba natychmiast jechać do szpitala?
Sytuacje wymagające pilnej hospitalizacji:
objawy kwasicy ketonowej, np. wymioty, silne bóle brzucha czy zapach acetonu z ust;
ciężkie niedocukrzenie z utratą przytomności lub drgawkami;
bardzo wysoki poziom cukru, który nie spada mimo podania kolejnych dawek insuliny;
infekcja żołądkowa z wymiotami, kiedy dziecko nie jest w stanie pić płynów.
W takich momentach nie wolno zwlekać ani leczyć dziecka na własną rękę w domu. Dziecko musi jak najszybciej trafić do szpitala.
Czy dziecko z cukrzycą może chodzić do szkoły i uprawiać sport?
Diagnoza tej choroby nie stanowi żadnej przeszkody w normalnym funkcjonowaniu w grupie rówieśniczej. Dziecko z cukrzycą może, a wręcz powinno chodzić do przedszkola oraz szkoły. Edukacja i kontakt z rówieśnikami są niezbędne dla jego prawidłowego rozwoju emocjonalnego.
Aktywność fizyczna jest wysoce zalecana w codziennym życiu dziecka. Regularny ruch poprawia wrażliwość na insulinę, wspiera układ krążenia i pomaga utrzymać prawidłową wagę ciała. Dziecko z tą chorobą może brać czynny udział w lekcjach wychowania fizycznego oraz trenować dowolne dyscypliny sportowe.
Jak przygotować szkołę lub przedszkole do opieki nad dzieckiem?
Warto przekazać placówce jasny schemat postępowania, który zawiera:
informacje o stałych porach posiłków oraz podawania insuliny,
instrukcję obsługi pompy insulinowej oraz systemu CGM,
wytyczne, jak sprawnie rozpoznać objawy cukrzycy u ucznia,
jasne wskazówki, jak pomóc przy niedocukrzeniu,
zestaw ratunkowy z glukozą i glukagonem oraz numery telefonów do rodziców.
Dzięki dobrej komunikacji nauczyciele czują się pewnie, a dziecko otrzymuje należytą opiekę podczas wszystkich zajęć szkolnych.
Czy dziecko z cukrzycą może żyć tak samo jak jego rówieśnicy?
Mimo że cukrzyca u dziecka nakłada pewne obowiązki i wymaga stałej kontroli, nie musi ograniczać marzeń oraz planów młodego człowieka. Współczesna medycyna daje narzędzia, które pozwalają dzieciom prowadzić w pełni aktywne i satysfakcjonujące życie.
Dobra kontrola glikemii zabezpiecza dziecko przed wystąpieniem odległych powikłań cukrzycy. Do groźnych następstw złego wyrównania należą uszkodzenia małych naczyń krwionośnych, w tym retinopatia cukrzycowa, uszkodzenia nerek czy zaburzenia lipidowe. Prawidłowe leczenie chroni duże i małe naczynia krwionośne, pozwalając dziecku rosnąć w pełnym zdrowiu.
Warto wiedzieć
Diabetolog - lekarz specjalizujący się w leczeniu chorych na cukrzycę. Najczęściej jest to specjalista chorób wewnętrznych lub pediatra.
Diabetyk - osoba chora na cukrzycę.
Glukometr - urządzenie służące do pomiaru cukru we krwi.
Hiperglikemia (przecukrzenie) - to za wysoki poziom cukru we krwi. Mamy z nią do czynienia, kiedy poziom glukozy we krwi na czczo wynosi 126 mg/dl.
Hipoglikemia (niedocukrzenie) – to za niski poziom cukru we krwi. Mamy z nią do czynienia, kiedy poziom glukozy we krwi spada poniżej 55 mg/dl.
Indeks glikemiczny – klasyfikacja produktów żywnościowych ze względu na ich wpływ na poziom glukozy we krwi 2-3 godziny po ich spożyciu. Im wyższy indeks glikemiczny, tym wyższy poziom cukru we krwi.
Insulina – hormon wytwarzany przez komórki trzustki, obniża poziom cukru we krwi. Dzięki niemu glukoza dociera do wszystkich komórek organizmu.
Insulinoterapia – metoda leczenia cukrzycy polegająca na podawaniu insuliny za pomocą pompy insulinowej lub zastrzyków robionych przy pomocy strzykawki lub pena.
Pompa insulinowa – niewielkie urządzenie imitujące pracę trzustki, które służy do podskórnego podawania i dozowania insuliny. Dzięki niemu unika się kilku zastrzyków dziennie.
Śpiączka cukrzycowa – utrata przytomności spowodowana brakiem insuliny.
