Czym jest język migowy?
Wiele osób błędnie zakłada, że miganie to dosłowna ilustracja mowy po polsku – litera po literze. Nic bardziej mylnego! Polski język migowy (PJM) jest językiem odmiennym w stosunku do polszczyzny fonicznej pod każdym względem. PJM posiada własny system gramatyczny, bogatą tradycję, a także swoiste kategorie gestów i unikalne znaki ideograficzne.
Różni się od języka polskiego w swojej strukturze gramatycznej w sposób fundamentalny – nie znajdziemy tu tradycyjnej odmiany słów przez przypadki ani przyimków, a relacje logiczne buduje się w trójwymiarowej przestrzeni przed migającym.
Opanowanie języka migowego jest cenioną kompetencją językową. Wymaga nie tylko precyzyjnej pracy dłoni – równie ważne są elementy niemanualne. Mimika twarzy, ruchy tułowia czy specyficzny układ ust pełnią bezpośrednią funkcję gramatyczną – to one zmieniają wypowiedź w pytanie, sygnalizują negację, spójniki warunkowe czy emocje.
Trzeba też wyraźnie odróżnić PJM od tak zwanego Systemu Językowo-Migowego (SJM). SJM to sztuczny kod utworzony po to, by wspierać porozumiewanie się osób słyszących z osobami głuchymi poprzez nakładanie znaków na gramatykę języka polskiego.
Tymczasem PJM to żywy, autonomiczny system. W Polsce posługuje się nim na co dzień od 50 do 100 tysięcy osób niesłyszących, dla których stanowi on podstawowe narzędzie komunikacji.
Warto podkreślić, że polski język migowy został uwzględniony w polskim prawie na mocy ustawy z 2011 roku. Przepisy te stanowiły ogromny krok naprzód w budowaniu dostępności urzędowej, ułatwiając osobom posługującym się PJM komunikację w urzędach i innych instytucjach publicznych.
Przeczytaj również:
Łamańce językowe – czym są? Czemu służą? Przykłady
Historia języka migowego
Patrząc historycznie, komunikowanie się osób niesłyszących przez stulecia było spychane na margines, a osoby bez słuchu uznawano za niezdolne do edukacji. Przełom przyniosły wieki nowożytne. W XVI wieku członkowie rodu de Velasco promowali naukę mowy wśród osób głuchych. Sformalizowana nauka języka migowego nabrała tempa w XVIII stuleciu – pierwsze szkoły dla dzieci niesłyszących powstały w Europie, a wśród nich wyróżniała się paryska placówka.
W Polsce Instytut Głuchoniemych założył ksiądz Jakub Falkowski w 1817 roku. Ta ceniona instytucja w Warszawie stała się kolebką polskiego języka migowego. Pierwszy słownik wydany w Warszawie przez księży Hollaka i Jagodzińskiego w 1879 roku stanowił cenny historyczny zapis znaków. Niestety, w 1880 roku na kongresie w Mediolanie zakazano migania w edukacji na rzecz metody oralnej – mimo to społeczność głuchych przetrwała te próby, przekazując swój język w rodzinach z pokolenia na pokolenie.
Jak wygląda komunikacja w języku migowym?
Komunikacja w PJM odbywa się za pomocą gestów, w czasie rzeczywistym i w trójwymiarowej przestrzeni przed nadawcą. Każdy znak tworzą: układ dłoni, miejsce artykulacji, ruch oraz dopasowana ekspresja mimiczna. Zastosowanie klasyfikatorów w języku migowym upraszcza komunikację o obiektach – pozwala precyzyjnie opisać kształt, rozmiar czy sposób poruszania się ludzi i przedmiotów.
Pomocną rolę odgrywa alfabet palcowy – za jego pomocą literuje się nazwy własne, imiona czy nowe, trudne pojęcia.
Przeczytaj również:
Wychowanie dwujęzyczne – dlaczego warto mówić do dziecka w dwóch językach?
Gdzie można nauczyć się języka migowego?
Kursy PJM oraz profesjonalne szkolenia oferują uczelnie (np. w formie lektoratów czy studiów w Warszawie), Polski Związek Głuchych i liczne fundacje. Rzetelny kurs PJM powinien zawierać także wiedzę o kulturze głuchych. Zajęcia mogą być prowadzone przez głuchych lub słyszących lektorów – ale obecność doświadczonego dydaktyka jest niezbędna, aby zrozumieć niuanse tego języka. Proces edukacji wspierają też wartościowe materiały wideo, które można znaleźć w Internecie, utrwalające materiał i budujące biegłość leksykalną.
Czy dzieci mogą uczyć się języka migowego?
PJM jest naturalnym, pierwszym językiem dla dzieci głuchych, których rodzice również są niesłyszący i przekazują go w domu od urodzenia. Wczesna nauka języka migowego wspiera także integrację dzieci słyszących i niesłyszących, ułatwia budowanie trwałych relacji i znosi bariery komunikacyjne w świecie rówieśniczym.
Ile czasu zajmuje opanowanie podstaw?
Polski język migowy bywa uznawany za trudny do nauki, a to ze względu na specyficzną modalność wizualno-przestrzenną. Podstawowe znaki i alfabet, pozwalające na proste porozumiewanie się, można przyswoić w kilka miesięcy, jednak rola tłumacza (wymagająca swobodnej rozmowy z osobami głuchymi oraz bieżącego przekładu w czasie rzeczywistym) wymaga już wielu lat intensywnej nauki.
Przeczytaj również:
Odmiana nazwisk – w jaki sposób odmienia się nazwiska w języku polskim?
Czy język migowy jest taki sam na całym świecie?
Języki migowe nie są uniwersalne – każdy kraj posiada własny system. Na świecie istnieje od 200 do 300 różnych języków migowych. Precyzyjne oszacowanie ich dokładnej liczby stanowi spore wyzwanie, gdyż stale pojawiają się nowe systemy, a nawet w wielu państwach poszczególne placówki edukacyjne dla niesłyszących potrafią posługiwać się całkowicie odmiennym językiem. Co ciekawe, każdy z tych narodowych lub lokalnych wariantów wykształcił swoją własną gramatykę oraz niezależne, własne słownictwo.
Aby ułatwić porozumienie na poziomie międzynarodowym, powstał międzynarodowy język migowy (IS – International Sign). Łączy on znaki z różnych systemów, ma uproszczoną strukturę i jest wykorzystywany m.in. na międzynarodowych spotkaniach czy wydarzeniach społeczności niesłyszących.
