Zaburzenia odżywiania u dzieci – czym są i co je wywołuje?
Zaburzenia odżywiania to utrwalone trudności związane z jedzeniem, które mogą szkodzić zdrowiu fizycznemu dziecka, jego rozwojowi i samopoczuciu psychicznemu. Obejmują one zachowania żywieniowe, których nie da się wyjaśnić inną chorobą ani typowym etapem rozwoju dziecka.
Mogą polegać na unikaniu jedzenia, silnym ograniczaniu konkretnych produktów, napadach objadania się czy nadmiernej koncentracji na masie ciała i wyglądzie.
Ich charakter i objawy różnią się zależnie od wieku dziecka – inaczej manifestują się u małych dzieci, a inaczej u nastolatków.
Najczęstsze przyczyny zaburzeń odżywiania u dzieci można podzielić na 3 grupy czynników:
społeczne – presja rówieśnicza, media społecznościowe promujące szczupłą sylwetkę, napięte relacje rodzinne, krytyka dotycząca masy ciała/wyglądu ze strony otoczenia.
biologiczne – predyspozycje genetyczne, rodzinna historia zaburzeń psychicznych, zaburzenia mechanizmów regulujących apetyt, zaburzenia neurologiczne.
psychologiczne – perfekcjonizm, niska samoocena, zaburzenia lękowe, lęk przed dorastaniem, silny stres.
Przeczytaj również:
Jedzenie jako nagroda – czy to błąd w diecie dziecka?
Rodzaje zaburzeń odżywiania u dzieci i młodzieży
U dzieci i młodzieży najczęściej rozpoznaje się następujące zaburzenia odżywiania:
anoreksję (jadłowstręt psychiczny) – polega na celowym ograniczeniu jedzenia w obawie o przytycie. Choroba prowadzi do skrajnego wychudzenia, powikłań zdrowotnych, a w niektórych przypadkach do stanów zagrażających życiu;
bulimię (żarłoczność psychiczna) – to powtarzające się napady objadania się, którym towarzyszy poczucie utraty kontroli nad jedzeniem. Po nich dziecko podejmuje działania mające zapobiec przyrostowi masy ciała, takie jak prowokowanie wymiotów, stosowanie środków przeczyszczających, głodzenie się lub nadmierne ćwiczenia;
napadowe objadanie się (kompulsywne objadanie) – polega na częstych epizodach jedzenia dużych ilości pokarmu w krótkim czasie, z wyraźnym poczuciem utraty kontroli. Zaburzenie to często prowadzi do przyrostu masy ciała. Rzadko mają tu miejsce zachowania kompensacyjne.
Rzadziej diagnozowanymi, lecz równie niebezpiecznymi zaburzeniami są:
ortoreksja – to obsesyjne skupienie na zdrowym odżywianiu, które prowadzi do sztywnych ograniczeń w diecie i lęku przed zjedzeniem produktów uznawanych za niezdrowe. Może skutkować niedoborami pokarmowymi, izolacją społeczną i nasileniem napięcia wokół jedzenia;
zespół jedzenia nocnego (NES) – polega na częstym jedzeniu wieczorem lub w nocy po chwilowym przebudzeniu, przy jednoczesnym braku apetytu rano i trudnościach z ponownym zaśnięciem bez zjedzenia czegoś. Dziecko zwykle pamięta te epizody, może odczuwać z ich powodu wstyd lub winę, a objawy częściej współwystępują ze stresem, obniżonym nastrojem i zaburzeniami snu;
diabulimia – występuje u osób z cukrzycą typu 1 i polega na celowym zmniejszaniu lub pomijaniu dawek insuliny, aby schudnąć albo uniknąć przyrostu masy ciała. Może dotyczyć także dzieci i nastolatków, szczególnie w okresie dojrzewania i zwykle wiąże się z silnym lękiem przed przytyciem oraz trudnościami w akceptacji ciała;
łaknienie spaczone (pica) – przy tym zaburzeniu dziecko odczuwa silną chęć zjedzenia rzeczy lub substancji, które nie są żywnością i nie mają wartości odżywczej, np. ziemi, piasku, kredy, papieru, włosów lub farby;
neofobia żywieniowa (wybiórczość pokarmowa) – silna niechęć lub lęk przed próbowaniem nowych, nieznanych produktów, smaków albo konsystencji. Najczęściej nasila się między 18. a 24. miesiącem życia i zwykle jest przejściowym etapem rozwoju, ale jeśli utrzymuje się zbyt długo, wymaga konsultacji ze specjalistą;
ARFID (zespół unikania i ograniczania przyjmowania pokarmów) – przy tym zaburzeniu dziecko je bardzo mało lub unika wielu produktów, np. z powodu ich smaku, zapachu, konsystencji albo strachu przed zadławieniem czy wymiotami;
zespół przeżuwania (zespół ruminacji) – polega na nawracającym, bezwysiłkowym cofaniu się do jamy ustnej niedawno zjedzonego, niestrawionego pokarmu, który dziecko może ponownie przeżuć, połknąć lub wypluć.
W przypadku niemowląt mogą pojawić się pewne zaburzenia karmienia, które sprawiają, że dziecko nie przyjmuje wystarczającej ilości pokarmu, wolniej przybiera na wadze lub rozwija się nieprawidłowo. Przyczyny mogą być różne – od problemów sensorycznych i zdrowotnych, przez nieprawidłową technikę karmienia, aż po czynniki emocjonalne i trudności w relacji dziecka z opiekunem.
Przeczytaj również:
Neofobia żywieniowa u dziecka – po czym ją poznać i jak z nią walczyć?
Pierwsze objawy zaburzeń odżywiania u dziecka
Wspomniane zaburzenia odżywiania mogą mieć różny przebieg i objawiać się na wiele sposobów, jednak istnieje grupa charakterystycznych symptomów, na które rodzice powinni zwrócić szczególną uwagę:
izolowanie się od rówieśników;
duże zainteresowanie własnym ciałem i wyglądem;
przybieranie lub utrata masy ciała w krótkim czasie;
częste komentowanie swojej masy ciała czy sylwetki;
unikanie wspólnych posiłków i jedzenie w samotności;
porzucanie zainteresowań i pogorszone samopoczucie;
osłabienie, częste marznięcie, zawroty głowy, bóle brzucha lub problemy ze snem;
nagłe zmiany w sposobie odżywiania, np. pomijanie posiłków, ograniczanie porcji lub objadanie się;
problemy związane z jedzeniem, np. niechęć do jedzenia czy spożywanie wyłącznie kilku konkretnych produktów.
Jak rozmawiać z dzieckiem o jedzeniu i masie ciała bez oceniania oraz zawstydzania?
Rozmowa z dzieckiem cierpiącym na zaburzenia jedzenia może być sporym wyzwaniem dla rodziny. W tym trudnym okresie dziecku przede wszystkim należy okazać wsparcie, a podczas rozmowy z nim skupiać się na jego samopoczuciu, bezpieczeństwie i potrzebach, a nie na wyglądzie, straszeniu konsekwencjami czy obwinianiu go.
Pomocne mogą być spokojne i okazujące troskę komunikaty:
Martwię się, bo widzę, że jesteś ostatnio smutny/smutna.
Twoja wartość nie zależy od tego, jak wyglądasz ani ile ważysz.
Co jest dla ciebie najtrudniejsze w jedzeniu lub w myśleniu o swoim ciele?
Może poszukamy razem osoby, z którą będzie ci łatwiej o tym porozmawiać?
Nie musisz mówić o wszystkim teraz. Wrócimy do tego, kiedy będziesz gotowy/gotowa.
Nie chcę kontrolować tego, co jesz. Chcę pomóc ci odzyskać spokój i zadbać o twoje zdrowie.
Martwię się o ciebie, bo jesteś dla mnie ważny/ważna. Nie musisz radzić sobie z tym sam/sama.
Zauważyłam/em, że temat jedzenia jest ostatnio dla ciebie trudny. Czy chcesz o tym porozmawiać?
Nawet jeśli teraz się złościsz albo nie chcesz rozmawiać, nadal jestem obok i możesz do mnie wrócić.
Widzę, że to wywołuje w tobie dużo emocji. Chcesz powiedzieć, co jest teraz dla ciebie najtrudniejsze?
Przeczytaj również:
Niejadek – przyczyny, leczenie. Śniadania, obiady i kolacje dla małego niejadka
Do kogo udać się z podejrzeniem zaburzeń odżywiania u dziecka?
Temat zaburzeń odżywiania warto potraktować poważnie i nie czekać, aż objawy nasilą się lub zaczną zagrażać zdrowiu dziecka. W pierwszej kolejności rodzice powinni zgłosić się do pediatry, który oceni stan dziecka, jego rozwój i ewentualne konsekwencje zaburzeń, a następnie wskaże dalszą drogę terapeutyczną.
Leczenie zaburzeń odżywiania wymaga zwykle współpracy kilku specjalistów: psychiatry dziecięcego, psychologa lub psychoterapeuty oraz dietetyka klinicznego albo psychodietetyka. W ciężkim stanie, np. przy omdleniach, odwodnieniu, szybko postępującym spadku masy ciała, częstych wymiotach, zaburzeniach rytmu serca lub problemach natury psychicznej dziecko powinno zostać pilnie zbadane przez lekarza, a w zaawansowanych przypadkach skierowane do leczenia szpitalnego.
