Lipidogram w populacji pediatrycznej – na czym polega badanie?
Lipidogram (profil lipidowy) to badanie próbki krwi żylnej pobranej ze zgięcia łokciowego, określające stężenie poszczególnych frakcji tłuszczów. Pozwala ono ocenić gospodarkę lipidową organizmu i wcześnie oszacować ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych.
Standardowy lipidogram obejmuje:
cholesterol całkowity – ogólne stężenie cholesterolu we krwi;
LDL (zły cholesterol) – lipoproteiny o małej gęstości, które transportują cholesterol do tkanek i odpowiadają za odkładanie się blaszki miażdżycowej;
HDL (dobry cholesterol) – lipoproteiny o dużej gęstości, usuwające nadmiar cholesterolu z tkanek do wątroby;
cholesterol nie-HDL – obejmuje wszystkie frakcje cholesterolu o działaniu miażdżycorodnym (cholesterol całkowity minus HDL). Nie wymaga osobnego oznaczenia, bo laboratorium wylicza go z pozostałych wyników;
triglicerydy – tłuszcze stanowiące główne źródło energii, których wysoki poziom zwiększa ryzyko stanu zapalnego trzustki.
Przeczytaj również:
Sposoby na skuteczne i bezpieczne odchudzenie dziecka
Jakie są wskazania do przeprowadzenia lipidogramu u dziecka?
Wskazaniem do wykonania badania jest obecność czynników ryzyka chorób układu krążenia lub podejrzenie wrodzonych zaburzeń metabolicznych.
Główne wskazania to:
nadmierna masa ciała (nadwaga lub otyłość);
dodatni wywiad rodzinny w kierunku wczesnego występowania miażdżycy, zawału serca, chorób serca lub udaru mózgu (przed 55. rokiem życia u mężczyzn i 65. rokiem życia u kobiet);
obecność chorób współistniejących, takich jak cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, przewlekła choroba nerek czy zespół nerczycowy;
przyjmowanie leków wpływających na gospodarkę lipidową (np. glikokortykosteroidy, diuretyki tiazydowe).
WAŻNE: Na mocy rozporządzenia Ministra Zdrowia z 5 maja 2025 roku lipidogram u dziecka jest jednym z badań wykonywanych w zakresie bilansu zdrowia 6-latka.
Od jakiego wieku można przeprowadzić badanie lipidogramu u dziecka?
Badanie można wykonać w każdym wieku, jeśli istnieją do tego wskazania medyczne, jednak rutynowa ocena u dzieci poniżej 2. roku życia nie jest zalecana. Zgodnie z wytycznymi, pierwsze przesiewowe badanie poziomu cholesterolu warto rozważyć u dzieci między 9. a 11. rokiem życia, a kolejne powtórne badanie przeprowadzić między 17. a 21. rokiem życia. U dzieci z grupy wysokiego ryzyka (np. z obciążeniem rodzinnym) diagnostykę rozpoczyna się wcześniej, zazwyczaj po ukończeniu 2. roku życia.
Przeczytaj również:
Badanie krwi u dziecka – jak się przygotować i co oznaczają wyniki?
Jak przygotować dziecko do lipidogramu?
Prawidłowe i staranne przygotowanie dziecka do badania profilu lipidowego ma fundamentalne znaczenie dla dokładności otrzymanych wyników. Gospodarka tłuszczowa organizmu jest niezwykle wrażliwa na czynniki zewnętrzne, takie jak nagłe modyfikacje jadłospisu, poziom nawodnienia czy intensywność ruchu.
Ewentualne błędy popełnione tuż przed pobraniem krwi mogą sztucznie zawyżyć lub zaniżyć poziom poszczególnych frakcji lipoprotein, co z kolei stwarza ryzyko postawienia błędnej diagnozy i wdrożenia niepotrzebnego leczenia.
Kilka zasad, o które należy zadbać przed wizytą w punkcie pobrań:
Na 2–3 dni przed planowanym badaniem dziecko powinno odżywiać się dokładnie tak, jak zazwyczaj. Rodzice nie powinni w ostatniej chwili wprowadzać ścisłej diety, eliminować tłuszczów ani przechodzić na głodówkę w nadziei na „poprawienie” wyników – takie działanie zaburza rzeczywisty obraz metaboliczny. Z drugiej strony należy unikać obfitych, ciężkostrawnych i wysoce przetworzonych posiłków bogatych w tłuszcze oraz cukry proste (np. fast foodów, wyrobów cukierniczych czy słodzonych napojów) bezpośrednio przed dniem badania, ponieważ mogą one wywołać chwilową, gwałtowną hipertriglicerydemię.
W dniu badania, rano po przebudzeniu, należy podać dziecku do wypicia około 1–2 szklanki (200–300 ml) czystej, niegazowanej wody. Odpowiednie nawodnienie zapobiega zagęszczeniu krwi (tzw. hemokoncentracji), które mogłoby fałszywie zawyżyć stężenie badanych składników osocza. Ponadto dobrze wypełnione naczynia krwionośne ułatwią pielęgniarce odnalezienie żyły łokciowej i sprawne pobranie próbki, co znacząco zmniejsza stres oraz ból towarzyszący wkłuciu u małego pacjenta.
W dobie poprzedzającej badanie oraz w sam dzień pobrania krwi dziecko powinno unikać intensywnego wysiłku fizycznego. Silny stres mechaniczny i metaboliczny związany z dużym wysiłkiem może wpływać na metabolizm kwasów tłuszczowych oraz poziom enzymów w osoczu, co będzie miało wpływ na ostateczny odczyt lipidogramu. Wskazany jest umiarkowany, spokojny tryb aktywności.
Bezpośrednio przed wejściem do gabinetu zabiegowego warto zapewnić dziecku spokojne warunki. Zaleca się, aby przed samym pobraniem krwi pacjent odpoczął w pozycji siedzącej przez około 10–15 minut. Silny lęk i emocje towarzyszące wkłuciu stymulują wyrzut hormonów stresu (takich jak adrenalina czy kortyzol), które również wywierają krótkotrwały wpływ na parametry biochemiczne krwi.
Przeczytaj również:
Strach przed pobieraniem krwi u dziecka – jak sobie z nim radzić
Czy do lipidogramu trzeba być na czczo?
Tak, standardowy pełny lipidogram u dziecka wymaga pobrania krwi na czczo. Oznacza to zachowanie przerwy w jedzeniu przez 8–12 godzin przed badaniem (w zależności od wieku dziecka). Spożycie posiłku przed badaniem wpływa na stężenie triglicerydów oraz frakcji chylomikronów, co fałszuje wyniki. U najmłodszych dzieci czas „głodówki” ustala lekarz.
Jak przebiega badanie lipidogramu u dziecka?
Badanie polega na jednorazowym pobraniu próbki krwi żylnej z żyły łokciowej. Procedura przebiega w następujący sposób:
Pacjent siada na fotelu zabiegowym, a pielęgniarka zakłada opaskę uciskową (stazę).
Miejsce wkłucia zostaje zdezynfekowane.
Krew pobiera się do specjalnej probówki, po czym miejsce wkłucia zostaje zabezpieczone opatrunkiem.
Pobrana próbka krwi żylnej trafia do laboratorium medycznego, gdzie poddaje się ją analizie.
Wynik badania najczęściej dostępny jest jeszcze tego samego dnia lub w kolejnym dniu roboczym.
Jakie są normy lipidogramu u dziecka?
Wartości referencyjne u dzieci różnią się od norm stosowanych u dorosłych i zależą od wieku pacjenta. Poniższa tabela przedstawia aktualne normy dla dzieci.
Frakcja lipidowa | Wartość prawidłowa (mg/dl) | Wartość graniczna (mg/dl) | Wartość wysoka / nieprawidłowa (mg/dl) |
|---|---|---|---|
Cholesterol całkowity | poniżej 170 | 170–199 | 200 lub więcej |
LDL (zły cholesterol) | poniżej 110 | 110–129 | 130 lub więcej |
HDL (dobry cholesterol) | powyżej 45 | 40–45 | poniżej 40 |
Cholesterol nie-HDL | poniżej 120 | 120–144 | 145 lub więcej |
Triglicerydy (0–9 lat) | poniżej 75 | 75–99 | 100 lub więcej |
Triglicerydy (10–19 lat) | poniżej 90 | 90–129 | 130 lub więcej |
Podwyższony lipidogram u dziecka
Wyższe stężenia frakcji LDL lub triglicerydów wymagają ponownej weryfikacji. Aby potwierdzić nieprawidłowości, wykonuje się powtórne badanie po upływie od 2 tygodni do 3 miesięcy. Dopiero na podstawie dwóch niezależnych wyników uzyskanych na czczo lekarz stawia diagnozę zaburzeń lipidowych u dzieci.
Przeczytaj również:
Badanie moczu u dziecka – jak pobrać próbkę i interpretować wyniki?
Jak interpretować wyniki lipidogramu u dziecka?
Prawidłowa interpretacja wyników stężenia tłuszczów we krwi dziecka wymaga szerszego spojrzenia klinicznego i nigdy nie powinna opierać się na pojedynczym odczycie wyniku z laboratorium. Lekarz oceniający wyniki bierze pod uwagę nie tylko to, czy dany parametr mieści się w dopuszczalnym zakresie, ale przede wszystkim analizuje ogólny stan zdrowia pacjenta, jego masę ciała, styl życia oraz obecność współistniejących schorzeń i obciążeń rodzinnych. W interpretacji wyniku bierze się pod uwagę poniższe parametry.
Frakcja LDL (lipoproteiny o małej gęstości) i cholesterol całkowity: ich podwyższony poziom jest bezpośrednio powiązany ze zwiększonym ryzykiem rozwoju miażdżycy. Cząsteczki LDL mają tendencję do przenikania do ścian naczyń krwionośnych, gdzie ulegają utlenianiu i wywołują miejscowy stan zapalny. Z czasem prowadzi to do powstawania tak zwanych blaszek miażdżycowych, które zwężają światło naczyń i usztywniają je. Proces ten rozpoczyna się niejednokrotnie już w dzieciństwie, a w dorosłości może doprowadzić do poważnych incydentów, takich jak udar mózgu czy wczesna, śmiertelna choroba wieńcowa serca.
Frakcja HDL (lipoproteiny o dużej gęstości): niskie stężenie tej frakcji (poniżej 40 mg/dl) jest niekorzystnym czynnikiem ryzyka, ponieważ HDL odpowiada za usuwanie nadmiaru cholesterolu ze ścian naczyń i transportowanie go do wątroby.
Triglicerydy (TG): ich podwyższone stężenie często współwystępuje z otyłością, nadmiernym spożyciem cukrów prostych lub insulinoopornością. O ile umiarkowane podwyższenie wskaźnika zwiększa ryzyko naczyniowe, o tyle gwałtowny i znaczny wzrost stężenia triglicerydów – przekraczający wartość 500 mg/dl – stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia dziecka. Przy tak wysokich wartościach dochodzi do powstania zatorów tłuszczowych w drobnych naczyniach trzustki, co prowadzi do jej uszkodzenia i rozwinięcia ostrego zapalenia trzustki (OZT). Stąd przy bardzo wysokim stężeniu TG konieczna jest natychmiastowa interwencja lekarska i wdrożenie farmakoterapii mającej na celu ochronę trzustki.
Cholesterol nie-HDL: odzwierciedla łączną ilość cholesterolu zawartego we wszystkich lipoproteinach sprzyjających miażdżycy, nie tylko w LDL. Jest szczególnie przydatny u dzieci z otyłością, insulinoopornością lub podwyższonymi triglicerydami, u których sam wynik LDL może nie oddawać w pełni ryzyka. Zaletą tego parametru jest to, że zachowuje wiarygodność także wtedy, gdy krew nie została pobrana na czczo.
Czy szczupłe dziecko może mieć wysoki cholesterol?
Tak, szczupłe dziecko również może mieć podwyższony cholesterol. Choć nieprawidłowy styl życia i otyłość są częstymi przyczynami dyslipidemii, wysokie stężenia lipidów mogą wynikać z uwarunkowań genetycznych lub z przebiegu innych chorób (np. schorzeń nerek czy tarczycy). Szczupła sylwetka nie wyklucza zaburzeń metabolicznych.
Kiedy podejrzewać hipercholesterolemię rodzinną?
Rodzinna hipercholesterolemia (FH) to choroba genetyczna, w której mutacja zaburza usuwanie cholesterolu LDL z krwi. W efekcie jego stężenie jest wysokie od urodzenia, niezależnie od diety i masy ciała. FH jest dziedziczona autosomalnie dominująco. Oznacza to, że dziecko rodzica chorego na FH ma 50% ryzyka odziedziczenia choroby. Postać heterozygotyczna występuje nawet u 1 na 250 osób, co czyni ją jedną z najczęstszych chorób genetycznych. W Polsce większość chorych pozostaje jednak nierozpoznana.
Według Europejskiego Towarzystwa Miażdżycy (EAS) FH u dziecka należy podejrzewać, gdy (po wykluczeniu przyczyn wtórnych, np. niedoczynności tarczycy czy chorób nerek):
stężenie LDL wynosi 190 mg/dl lub więcej w dwóch kolejnych badaniach;
stężenie LDL wynosi 160 mg/dl lub więcej, a w rodzinie występowała przedwczesna choroba sercowo-naczyniowa (np. zawał serca lub udar u rodziców bądź dziadków w młodym wieku) albo u jednego z rodziców stwierdzono wysoki cholesterol;
stężenie LDL wynosi 130 mg/dl lub więcej, a u jednego z rodziców FH potwierdzono badaniem genetycznym.
Rozpoznanie można potwierdzić badaniem genetycznym. Wykrycie FH u dziecka jest też sygnałem do zbadania rodziców i rodzeństwa, bo często to dopiero wynik dziecka ujawnia chorobę u dorosłego członka rodziny.
W bilansie 6-latka przyjęto niższy próg ostrożnościowy. Jeśli stężenie LDL przekracza 130 mg/dl, lekarz zleca powtórny lipidogram. W przypadku potwierdzenia nieprawidłowości kieruje dziecko do dalszej diagnostyki i leczenia w poradni specjalistycznej: diabetologicznej, endokrynologicznej lub metabolicznej dla dzieci.
Przeczytaj również:
Badanie kału u dziecka na pasożyty – kiedy je wykonać i jak prawidłowo pobrać próbkę?
Czy wysoki cholesterol u dziecka daje objawy?
W zdecydowanej większości przypadków wysoki cholesterol u dziecka nie daje żadnych objawów. Dziecko nie odczuwa bólu ani dyskomfortu. Dotyczy to także dzieci z heterozygotyczną postacią rodzinnej hipercholesterolemii, czyli najczęstszą postacią tej choroby. U nich zmiany widoczne gołym okiem pojawiają się zwykle dopiero w dorosłości, i to nie u wszystkich chorych.
Objawy fizykalne już w dzieciństwie występują głównie w bardzo rzadkiej postaci homozygotycznej, w której dziecko dziedziczy mutację od obojga rodziców. Należą do nich:
żółtaki skórne – żółtawe guzki lub płaskie zmiany na skórze, np. w okolicy łokci, kolan, pośladków czy między palcami;
żółtaki ścięgien – zgrubienia ścięgien, najczęściej ścięgna Achillesa i ścięgien prostowników na grzbiecie dłoni;
łuk rogówkowy – szarobiały pierścień na obwodzie rogówki oka.
Od żółtaków należy odróżnić kępki żółte, czyli płaskie, żółtawe zmiany na powiekach. U dzieci występują rzadko i same w sobie nie są charakterystyczne dla rodzinnej hipercholesterolemii.
Obecność takich zmian u dziecka zawsze wymaga pilnej konsultacji lekarskiej. Ponieważ jednak u większości dzieci z zaburzeniami lipidowymi objawów brak, wczesne wykrycie choroby jest możliwe niemal wyłącznie dzięki badaniu laboratoryjnemu.
Jak obniżyć cholesterol dietą?
Zasady modyfikacji diety obejmują:
Ograniczenie tłuszczów nasyconych: powinny one stanowić mniej niż 7% dobowego zapotrzebowania energetycznego. Należy zastąpić je tłuszczami nienasyconymi (np. oliwą z oliwek, olejem rzepakowym).
Redukcję spożycia cholesterolu: podaż cholesterolu w diecie nie powinna przekraczać 200 mg na dobę.
Zwiększenie ilości błonnika: należy wprowadzić do diety więcej warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych oraz nasion strączkowych.
Włączenie tłuszczów omega-3: zaleca się spożywanie ryb morskich 1–2 razy w tygodniu.
Ograniczenie cukrów prostych: szczególnie ważne przy podwyższonym poziomie triglicerydów.
Równolegle ze zmianą diety konieczne jest zwiększenie aktywności fizycznej do minimum 60 minut dziennie oraz ograniczenie czasu spędzanego przed ekranem komputera czy telewizora do maksymalnie 2 godzin na dobę.
Jak leczy się wysoki cholesterol u dziecka?
Leczenie zaburzeń lipidowych u dzieci rozpoczyna się od zmiany stylu życia i prowadzenia edukacji zdrowotnej pacjenta oraz jego rodziny przez okres co najmniej 6 miesięcy.
W przypadku braku skuteczności terapii behawioralnej i utrzymywania się wysokich stężeń cholesterolu, rozważa się wdrożenie leczenia farmakologicznego. W trudniejszych przypadkach lekarz POZ kieruje dziecko do dalszej diagnostyki i leczenia do specjalistycznej poradni metabolicznej lub poradni endokrynologii i diabetologii dziecięcej.
Przeczytaj również:
CRP u dziecka – kiedy wykonać badanie, wyniki, normy
Czy dzieci mogą przyjmować statyny?
Tak, dzieci mogą przyjmować statyny, jednak wskazania do ich włączenia są ściśle określone w wytycznych medycznych.
Statyny stosuje się u dzieci:
po ukończeniu 10. roku życia, jeśli stężenie LDL wynosi powyżej 190 mg/dl mimo stosowania diety;
po ukończeniu 10. roku życia ze stężeniem LDL powyżej 160 mg/dl, jeśli występują dodatkowe czynniki ryzyka (np. nadciśnienie tętnicze, otyłość);
od 6. roku życia (w przypadku rosuwastatyny) lub od 10. roku życia (w przypadku atorwastatyny) u dzieci z potwierdzoną rodzinną hipercholesterolemią lub cukrzycą, przy stężeniu LDL równym lub wyższym niż 130 mg/dl.
Terapia rozpoczynana jest od najmniejszych dawek leku podawanych raz dziennie wieczorem. Podczas stosowania statyn konieczne jest regularne monitorowanie parametrów wątrobowych (ALT, AST) oraz enzymów mięśniowych (kinazy kreatynowej – CK).
Gdzie można wykonać lipidogram u dziecka?
Badanie można wykonać w większości punktów pobrań oraz laboratoriów diagnostycznych na terenie całego kraju. Pobranie próbki realizują również poradnie podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) oraz oddziały szpitalne (np. kliniki pediatrii czy uniwersyteckie centrum kliniczne).
Czy na lipidogram u dziecka trzeba mieć skierowanie?
Aby wykonać badanie bezpłatnie w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) – na przykład podczas bilansu 6-latka – wymagane jest skierowanie od lekarza POZ (pediatry lub lekarza rodzinnego) bądź lekarza specjalisty. Badanie można również wykonać prywatnie (odpłatnie) w dowolnym laboratorium bez konieczności posiadania skierowania.
Ile kosztuje lipidogram u dziecka?
Cena pełnego pakietu lipidowego w prywatnych laboratoriach diagnostycznych wynosi zazwyczaj od 30 do 60 złotych. W skład komercyjnego pakietu wchodzi oznaczenie poziomu cholesterolu całkowitego, frakcji LDL, HDL oraz triglicerydów. Wiele laboratoriów podaje też na wyniku wyliczony cholesterol nie-HDL.
