Czym są estrogeny?
Estrogeny to grupa hormonów steroidowych należących do żeńskich hormonów płciowych. Ich synteza zachodzi głównie w jajnikach, w niewielkim stopniu także w korze nadnerczy oraz w tkance tłuszczowej. W czasie ciąży istotnym miejscem produkcji tychże hormonów staje się też łożysko. U mężczyzn estrogeny powstają w niewielkich ilościach w jądrach i uczestniczą w regulacji dojrzewania plemników.
Estrogeny oddziałują na komórki poprzez receptory estrogenowe obecne w wielu tkankach. Dzięki temu wpływają na liczne funkcje organizmu – od rozwoju narządów płciowych, przez mineralizację kości, aż po funkcjonowanie naczyń krwionośnych i układu nerwowego.
W okresie dojrzewania odpowiadają za rozwój żeńskich cech płciowych, w tym rozwój drugorzędowych cech płciowych oraz wzrost organizmu. Ich prawidłowe stężenie warunkuje harmonijny rozwój narządów płciowych i gruczołów piersiowych.
W organizmie kobiety estrogeny wiążą się z białkami osocza, w tym z globuliną wiążącą steroidy płciowe, co wpływa na ich biodostępność i aktywność biologiczną. Ich stężenie nie jest stałe – zmienia się w zależności od fazy cyklu miesięcznego, wieku oraz stanu fizjologicznego, takiego jak okres ciąży czy menopauza.
Rodzaje estrogenów
Do grupy estrogenów należą trzy główne hormony płciowe: estradiol, estron i estriol. Głównym estrogenem w okresie rozrodczym jest estradiol. To on wykazuje najsilniejsze działanie biologiczne i odpowiada za większość efektów obserwowanych w kobiecym organizmie.
Estron dominuje po menopauzie i jest wytwarzany w mniejszej ilości w jajnikach oraz w tkance tłuszczowej. Właśnie dlatego nadmiar masy ciała może sprzyjać podwyższonemu stężeniu estrogenów u kobiet po menopauzie.
Z kolei estriol występuje w najniższych stężeniach poza okresem ciąży. W czasie ciąży jego poziom gwałtownie wzrasta, a jego oznaczanie bywa elementem oceny przebiegu ciąży, zwłaszcza w drugim trymestrze.
Przeczytaj również:
Bolesne miesiączki – przyczyny, objawy, leczenie
Estrogeny a cykl miesiączkowy
Cykl miesiączkowy to precyzyjnie regulowany proces, w którym hormony płciowe działają w ścisłej współpracy. W fazie pęcherzykowej, nazywanej także fazą folikularną, ich stężenie stopniowo rośnie. Wzrastający estradiol pobudza rozrost endometrium oraz stymuluje wydzielanie śluzu w szyjce macicy. Zmiana konsystencji śluzu ułatwia plemnikom dotarcie do komórki jajowej.
W momencie owulacji, gdy osiągnięte zostaje wysokie stężenie estradiolu, przysadka wydziela hormon luteinizujący. Dochodzi do pęknięcia pęcherzyka i uwolnienia komórki jajowej. Po owulacji rozpoczyna się faza lutealna. Powstaje ciałko żółte, które produkuje progesteron, a poziom estrogenów spada w stosunku do ich szczytu z czasu owulacji, choć utrzymuje się na umiarkowanym poziomie.
Jeżeli nie dojdzie do zapłodnienia, stężenie estrogenów spada, co prowadzi do złuszczenia endometrium i krwawienia miesiączkowego.
Jak estrogeny wpływają na owulację i płodność?
Estrogeny mają bezpośredni wpływ na przebieg owulacji i zdolność do zajścia w ciążę. Odpowiednie stężenie estradiolu w fazie pęcherzykowej warunkuje prawidłowy wzrost pęcherzyka oraz przygotowanie endometrium do implantacji zarodka.
Wzrost poziomu estrogenów odpowiada za zmianę właściwości śluzu szyjkowego – zwiększa jego przejrzystość i rozciągliwość, co ułatwia transport plemników. Zaburzenia płodności często wiążą się z nieprawidłowym profilem hormonalnym, dlatego badania poziomu estrogenów stanowią istotny element diagnostyki niepłodności.
Zarówno niedobór estrogenów, jak i nadmiar estrogenów mogą zakłócać owulację. W przypadku zaburzeń dojrzewania płciowego czy przedwczesnego wygasania czynności jajników cykle mogą stać się nieregularne lub bezowulacyjne.
Estrogeny a nastrój
Wysokie stężenie estradiolu w fazie pęcherzykowej sprzyja poprawie samopoczucia. Badania wskazują, że estrogeny modulują aktywność neuroprzekaźników, w tym serotoniny i dopaminy, co przekłada się na większą energię, lepszą koncentrację i stabilniejszy nastrój. Wiele kobiet zauważa, że w czasie owulacji czuje się bardziej pewnie i towarzysko. Gdy poziom estrogenów spada w fazie lutealnej, mogą pojawić się wahania nastroju, drażliwość i obniżenie motywacji.
Przeczytaj również:
Brzuch tarczycowy – co to jest? Jak wygląda, od czego powstaje, jak leczyć?
Wahania estrogenów a PMS i PMDD
Zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS) jest następstwem fizjologicznych wahań hormonów w fazie lutealnej cyklu miesiączkowego. W drugiej połowie cyklu poziom estrogenów obniża się w stosunku do wartości obserwowanych w czasie owulacji, natomiast rośnie stężenie progesteronu produkowanego przez ciałko żółte. U większości kobiet organizm adaptuje się do tych zmian bez większych trudności. Jednak u części dochodzi do nadmiernej reaktywności ośrodkowego układu nerwowego. W efekcie pojawiają się objawy takie jak:
drażliwość,
obniżony nastrój,
napięcie,
bolesność piersi,
wzdęcia,
zatrzymywanie wody w organizmie kobiety.
Szczególną, znacznie cięższą postacią PMS jest PMDD, czyli przedmiesiączkowe zaburzenie dysforyczne. Nie jest to jedynie nasilony PMS, lecz odrębna jednostka diagnostyczna ujęta w klasyfikacjach zaburzeń psychicznych. PMDD rozpoznaje się wtedy, gdy w fazie lutealnej – zwykle na 5–7 dni przed miesiączką – występują:
wyraźne objawy depresyjne,
silna labilność emocjonalna,
napady złości,
poczucie beznadziejności,
znaczny lęk,
które ustępują krótko po rozpoczęciu krwawienia.
W patofizjologii PMDD nie chodzi o nieprawidłowe, „za wysokie” czy „za niskie” stężenie hormonów. Badania wskazują, że u wielu pacjentek ich poziomy mieszczą się w normach laboratoryjnych. Problem dotyczy nadwrażliwości mózgu na fizjologiczne wahania estrogenów i progesteronu.
Szczególne znaczenie ma wpływ metabolitów progesteronu na receptory GABA oraz modulujące działanie estrogenów na układ serotoninergiczny. Gdy poziom estrogenów spada pod koniec cyklu, u kobiet predysponowanych może dojść do gwałtownego pogorszenia regulacji nastroju.
Przeczytaj również:
Przedwczesne wygaśnięcie jajników (POF) – czym jest?
Niedobór estrogenów
Niedobór estrogenów może wystąpić w okresie dojrzewania, w wyniku niedorozwoju jajników, w przebiegu chorób przysadki lub przy przedwczesnym wygasaniu czynności jajników. Przyczyną bywa także przewlekłe głodzenie oraz nadmierny wysiłek fizyczny.
Objawy obejmują: nieregularne miesiączki, suchością pochwy, uderzenia gorąca, obniżone libido i pogorszenie jakości snu. W takich sytuacjach warto wykonać badania poziomu estrogenów, interpretując wyniki w oparciu o normy laboratoryjne oraz fazę cyklu.
Nadmiar estrogenów
Nadmiar estrogenów może wynikać z otyłości, zaburzeń czynności wątroby, nadczynności tarczycy czy guzów hormonalnie czynnych. Skutki nadmiaru obejmują:
nieregularne krwawienia,
bolesność piersi,
migreny,
wahania nastroju,
zwiększone ryzyko rozrostu endometrium.
Estrogeny stosowane długotrwale bez odpowiedniej kontroli mogą zwiększać ryzyko raka piersi, dlatego każda decyzja o hormonalnej terapii zastępczej powinna być poprzedzona dokładną oceną kliniczną pacjentki.
Estrogeny a PCOS, endometrioza i inne
W zespole policystycznych jajników (PCOS) problem rzadko polega na prostym „nadmiarze” czy „niedoborze” jednego hormonu. Znacznie częściej obserwuje się zaburzoną równowagę pomiędzy estrogenami a androgenami oraz nieprawidłową sekwencję ich wydzielania w trakcie cyklu.
U wielu pacjentek stężenie estrogenów we krwi mieści się w normach laboratoryjnych, jednak brak prawidłowej owulacji powoduje, że nie dochodzi do fizjologicznego przejścia z fazy pęcherzykowej w fazę lutealną.
W efekcie endometrium pozostaje pod przewlekłym wpływem estrogenów bez równoważącego działania progesteronu. Taka sytuacja sprzyja nieregularnym krwawieniom, przerostowi błony śluzowej macicy i zaburzeniom płodności.
W endometriozie znaczenie ma miejscowa nadwrażliwość tkanek na estrogeny. Ogniska ektopowej błony śluzowej macicy, zlokalizowane poza jamą macicy, wykazują ekspresję receptorów estrogenowych i reagują na nawet prawidłowe stężenia hormonów nasilonym rozrostem. Estrogeny sprzyjają proliferacji tych ognisk, podtrzymują stan zapalny i dolegliwości bólowe. Dlatego w leczeniu endometriozy często dąży się do obniżenia ich aktywności biologicznej lub zahamowania owulacji.
Przeczytaj również:
Progesteron w ciąży – normy i wyniki – badanie progesteronu w ciąży
Estrogeny w ciąży i po porodzie
W okresie ciąży stężenie estrogenów zaczyna wzrastać bardzo wcześnie, już w pierwszych tygodniach po zapłodnieniu. Początkowo ich produkcja zależy od ciałka żółtego ciążowego, jednak od końca pierwszego trymestru głównym źródłem staje się łożysko. Największe znaczenie ma estriol, którego synteza zachodzi przy współudziale płodu i łożyska. Jego poziom rośnie systematycznie wraz z kolejnymi tygodniami ciąży i stanowi pośredni wskaźnik dobrostanu jednostki matczyno-łożyskowo-płodowej.
Wysokie stężenie estrogenów w czasie ciąży wywiera wielokierunkowy wpływ na organizm kobiety. Hormony te zwiększają przepływ krwi przez macicę poprzez rozszerzenie naczyń krwionośnych i wzrost objętości łożyska naczyniowego. Pobudzają rozrost mięśniówki macicy oraz sprzyjają zwiększeniu elastyczności dróg rodnych, co ma znaczenie w przygotowaniu do porodu. Jednocześnie stymulują rozwój gruczołów piersiowych, szczególnie przewodów mlecznych, przygotowując piersi do laktacji. Wysokie stężenia estrogenów wpływają również na zwiększoną retencję wody, skłonność do obrzęków oraz zmiany w obrębie skóry i błon śluzowych.
Stężenie estrogenów we krwi po porodzie
Bezpośrednio po porodzie dochodzi do gwałtownego spadku poziomu estrogenów, ponieważ wraz z wydaleniem łożyska ustaje ich intensywna produkcja. Ten nagły spadek, w połączeniu ze zmęczeniem i zmianą sytuacji życiowej, może sprzyjać obniżeniu nastroju w pierwszych dniach połogu. U części kobiet pojawia się przejściowa chwiejność emocjonalna określana jako „baby blues”. Obniżone stężenie estrogenów może również powodować suchość błon śluzowych pochwy i dyskomfort w okresie połogu.
W czasie karmienia piersią utrzymuje się fizjologicznie niższy poziom estrogenów, ponieważ prolaktyna hamuje owulację. Powrót czynności jajników następuje stopniowo i jest zróżnicowany indywidualnie. Wraz z pojawieniem się pierwszych cykli owulacyjnych poziom estrogenów stabilizuje się i ponownie zaczyna podlegać rytmicznym zmianom charakterystycznym dla cyklu miesiączkowego.
