Brak owulacji (jajeczkowania) – przyczyny, objawy, leczenie cykli bezowulacyjnych

Co to jest owulacja?

Owulacja (inaczej jajeczkowanie) to środkowa faza cyklu miesiączkowego. Polega na pęknięciu dojrzałego pęcherzyka jajnikowego (pęcherzyk Graafa) w jajniku i uwolnieniu komórki jajowej.

Prawidłowa owulacja zależy przede wszystkim od osi podwzgórze – przysadka – jajnik oraz od prawidłowego wydzielania i działania hormonów gonadotropowych (folikulotropina oraz lutropiny). Mówi się, że do owulacji dochodzi 14 dni przed następnym krwawieniem miesiączkowym. Wynika to z faktu, że to właśnie ostatnia faza cyklu (faza lutealna) charakteryzuje się stałym okresem trwania – czyli 14 dni. Stąd trudno określić na początku cyklu, kiedy dokładnie dojdzie do owulacji, szczególnie jeśli kobieta miesiączkuje nieregularnie.

Uwolniona komórka jajowa żyje zaledwie 12–24 godziny. Plemniki natomiast mogą przetrwać w drogach rodnych kobiety do 5 dni, dlatego okno płodne jest nieco szersze niż sam moment owulacji.

Czym jest cykl bezowulacyjny?

W cyklu bezowulacyjnym jajeczkowanie nie występuje, nie dochodzi do pęknięcia pęcherzyka Graafa. W związku z brakiem owulacji zapłodnienie nie jest możliwe. Co istotne, w cyklu bezowulacyjnym może mimo to pojawić się krwawienie podobne do miesiączki – jest to tzw. krwawienie bezowulacyjne. Wiele kobiet nie zdaje sobie zatem sprawy z problemu.

Okres bez owulacji może być normą u młodych dziewcząt (w pierwszych latach od menarche cykle bezowulacyjne mogą stanowić nawet 50% wszystkich cykli przez kilka lat – jest to wynik niedojrzałości osi podwzgórzowo-przysadkowo-jajnikowej) oraz u kobiet przed menopauzą (cykle bezowulacyjne po 40. stają się coraz częstsze). Fizjologicznie cykle bezowulacyjne mogą też występować bezpośrednio po porodzie oraz w trakcie karmienia piersią, gdy wysoki poziom prolaktyny hamuje funkcję jajników.

Jak rozpoznać, czy ma się cykl owulacyjny czy też bezowulacyjny?

Przeczytaj również:

Niedrożność jajowodów – czym jest, jak się objawia, leczenie

Po czym poznać owulację i kiedy są dni płodne?

Okres 3 dni przed i 2–3 dni po owulacji uznaje się za tak zwane dni płodne, czyli okres, w którym istnieją największe szanse na zajście w ciążę. Metody oznaczania dni płodnych (a więc i pośrednio owulacji) są następujące:

• Oznaczanie podstawowej temperatury ciała – na początku cyklu średnia temperatura ciała kobiety wynosi 36,2 – 36,4°C. Im bliżej owulacji tym temperatura delikatnie spada, aż do momentu owulacji, kiedy to następuje skok temperatury o 0,4–0,6°C, z następczym utrzymywaniem się wyższej temperatury przez całą fazę lutealną. Jest to jednak niespecyficzny objaw, ponieważ istnieje dużo czynników, które mogą wpływać na wahania temperatury, szczególnie tak niewielkie.
• Test owulacyjny polega na pomiarze hormonu luteinizującego (LH) w moczu. Owulacja następuje po około 10–12 godzinach od szczytowego stężenia LH (wykrywanym w moczu). Testy owulacyjne do wykrywania LH w moczu są dostępne w aptekach. U kobiet z zaburzeniami hormonalnymi (np. PCOS) testy mogą dawać wyniki fałszywie dodatnie lub fałszywie ujemne.
• Zmiany hormonalne zachodzące podczas całego cyklu miesiączkowego prowadzą do zmian w organizmie, a szczególnie w narządach płciowych, pozwalając tym samym wyróżnić objawy owulacji. Do objawów owulacji należą zmiany w śluzie szyjkowym – staje się on bardziej przezroczysty i rozciągliwy. Ponadto piersi są bardziej bolesne i tkliwe. Niektóre kobiety mogą odczuwać dyskomfort lub nawet niezbyt silnie wyrażony ból podbrzusza (ból środkowy cyklu – spowodowany pęknięciem pęcherzyka).
• Monitorowanie ultrasonograficzne (USG folikulometryczne) – wykonywane przez ginekologa w gabinecie, pozwala bezpośrednio obserwować wzrost i pęknięcie pęcherzyka Graafa. Jest najbardziej wiarygodną metodą potwierdzenia owulacji.

Jakie są przyczyny cyklu bezowulacyjnego?

Cykl bezowulacyjny to cykl, w którym nie dochodzi do jajeczkowania (czyli uwolnienia komórki jajowej z pęcherzyka Graafa). Cykle bez owulacji występują nawet u zdrowych kobiet raz do dwóch razy w ciągu roku – są wtedy traktowane jako wariant normy.

Brak fazy owulacyjnej zdarza się również u młodych dziewcząt w okresie dojrzewania, które dopiero zaczęły miesiączkować. Liczba cykli bez owulacji może stanowić u nich nawet do 50 proc. cykli przez kilka pierwszych lat miesiączkowania. Wynika to z niedojrzałości osi podwzgórze – przysadka – jajnik. Taka sama sytuacja dotyczy kobiet w okresie premenopauzy, czyli okresie przed menopauzą (ostatnią miesiączką, po której przez 12 miesięcy nie występuje już miesiączka). U nich również występują okresy bezowulacyjne i sytuacja taka jest traktowana jako fizjologiczna.

Inne przyczyny braku owulacji to między innymi nadmierna utrata wagi ciała albo otyłość, nadmierny wysiłek fizyczny oraz bardzo nasilony i przewlekły stres. Za brak jajeczkowania odpowiada także zespół policystycznych jajników (PCOS) oraz niedoczynność lub nadczynność tarczycy. U niektórych kobiet zdarza się brak owulacji po odstawieniu tabletek antykoncepcyjnych, jeśli były one stosowane długotrwale.

Rzadką przyczyną bezowulacyjnego cyklu, nie mniej jednak należy o niej pamiętać, jest hiperprolaktynemia (nadmiar hormonu prolaktyny). Za hiperprolaktynemię odpowiadają między innymi: gruczolak przysadki, niewydolność nerek, niewydolność wątroby oraz niektóre leki.

Kolejne przyczyny braku owulacji to też:

• karmienie piersią (wysoki poziom prolaktyny hamuje funkcję jajników),
• niedobory żywieniowe (np. restrykcyjne diety, zaburzenia wchłaniania),
• niektóre leki (szczególnie przeciwpsychotyczne i przeciwpadaczkowe, które mogą podwyższać poziom prolaktyny),
• brak owulacji po odstawieniu tabletek antykoncepcyjnych, jeśli były stosowane długotrwale (zwykle zjawisko przejściowe, ustępujące w ciągu kilku miesięcy).

Przeczytaj również:

In vitro (zapłodnienie pozaustrojowe) – na czym polega, ile kosztuje, ile czasu trwa procedura?

Objawy cyklu bezowulacyjnego

Objawy braku owulacji są niespecyficzne, dlatego rozpoznanie cykli bezowulacyjnych wymaga specjalistycznej diagnostyki. Podejrzenie bezowulacyjnych cykli miesiączkowych mogą nasunąć takie objawy, jak nieregularne cykle miesiączkowe, krwawienia śródcykliczne oraz problemy z zajściem w ciążę. Cykle bezowulacyjne są zazwyczaj krótsze (21–24 dni) lub dłuższe (powyżej 35 dni) niż typowy cykl 28-dniowy.

Jeśli takie symptomy występują, kobieta powinna zgłosić się do ginekologa, szczególnie jeśli planuje zajść w ciążę w niedalekiej przyszłości.

Na początku lekarz powinien zebrać szczegółowy wywiad co do objawów (długość cykli, regularność, krwawienia między miesiączkami). Należy zwrócić również uwagę na ogólny stan zdrowia – stan odżywienia, przewlekłe choroby współistniejące (np. PCOS, choroby tarczycy) czy nadmierna ekspozycja na stres.

W diagnostyce braku owulacji stosuje się badanie poziomu progesteronu we krwi – najlepiej ok. 7 dni przed spodziewaną miesiączką (czyli około 21. dnia w 28-dniowym cyklu). Poziom progesteronu powyżej 3 ng/ml sugeruje, że owulacja najprawdopodobniej wystąpiła. Po owulacji, czyli w drugiej połowie cyklu miesiączkowego, poziom progesteronu rośnie.

Kolejnym pomocnym badaniem jest USG ginekologiczne. USG pozwala sprawdzić rozmiar i kształt macicy, jajowodów oraz jajników, wykluczyć zespół policystycznych jajników. Możliwe jest także wykonanie USG folikulometrycznego – seryjnych badań ultrasonograficznych w różnych dniach cyklu, które pozwalają bezpośrednio obserwować wzrost i pęknięcie pęcherzyka Graafa. Czasem możliwe jest zobrazowanie i śledzenie rozwoju pęcherzyka jajnikowego.

Uzupełniająco zalecane są oznaczenia: FSH i estradiolu (ocena rezerwy jajnikowej i wykluczenie przedwczesnej menopauzy) oraz AMH (hormon antymüllerowski – określa tzw. rezerwę jajnikową, czyli potencjał rozrodczy). W razie podejrzenia chorób tarczycy wykonuje się TSH i fT4; przy hiperprolaktynemii – oznaczenie prolaktyny. Zebranie razem tych wszystkich badań i informacji pozwala ostatecznie potwierdzić lub wykluczyć brak owulacji.

Leczenie braku owulacji i szanse na zajście w ciążę

 Leczenie cykli bezowulacyjnych zależy od przyczyny cykli bezowulacyjnych. W przypadku nadmiernego wysiłku fizycznego czy nieprawidłowej masy ciała, wystarczy zmniejszyć intensywność wysiłku i wrócić do optymalnej wagi. Badania pokazują, że redukcja masy ciała o 5–10% może przywrócić owulację u kobiet z otyłością lub nadwagą.

W leczeniu farmakologicznym zaburzeń owulacji stosuje się lek hormonalny z grupy selektywnych modulatorów receptora estrogenowego – klomifen (cytrynian klomifenu), który jest lekiem pierwszego wyboru w indukcji owulacji, szczególnie u kobiet z PCOS. Ponadto stosuje się syntetyczne analogi hormonów gonadotropowych (FSH, LH). W przypadku hiperprolaktynemii stosuje się agonistów dopaminy (bromokryptyna, kabergolina). Przy niedoczynności tarczycy – leczenie lewotyroksyną często przywraca owulację bez dodatkowego leczenia.

Schematy leczenia hormonalnego są indywidualnie dobierane do pacjentek przez lekarzy ginekologów i endokrynologów. U ok. 90% pacjentek, dzięki właściwie dobranym lekom, udaje się przywrócić owulację.

Czy można zajść w ciążę w sytuacji cykli bezowulacyjnych? Po wdrożeniu odpowiedniego leczenia hormonalnego i uregulowaniu cyklu miesiączkowego jest to możliwe. Pamiętajmy jednak, że jest to kwestia indywidualna. Jeśli nie udaje się uregulować cykli, drugą linią leczenia problemów z zajściem w ciążę są techniki wspomaganego rozrodu (IVF, inseminacja).

Przeczytaj również:

Niedomoga lutealna – co to jest, skutki

Cykl bezowulacyjny a ciąża – czy to wyklucza posiadanie dziecka?

Brak owulacji jest jedną z najczęstszych, ale też najlepiej rokujących przyczyn kobiecej niepłodności. Nie oznacza bezpłodności – czyli trwałej niemożności poczęcia dziecka. Po odpowiedniej diagnostyce i leczeniu przyczynowym zdecydowana większość kobiet z cyklami bezowulacyjnymi ma szansę na naturalną ciążę. Przy nieskuteczności leczenia farmakologicznego opcją pozostaje wspomagane rozrodowo (IVF lub inseminacja domaciczna).

Cykl bezowulacyjny – kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza ginekologa należy się udać, jeśli:

• w ciągu roku więcej niż 2 cykle miesiączkowe przebiegają bez wyraźnych objawów owulacji (brak wzrostu temperatury, brak zmian śluzu),
• cykle są nieregularne – znacznie krótsze niż 21 dni lub dłuższe niż 35 dni,
• kobieta stara się o ciążę od ponad 12 miesięcy bez skutku (lub od ponad 6 miesięcy, jeśli ma powyżej 35 lat),
• pojawiają się krwawienia między miesiączkami lub bardzo obfite miesiączki.

Najczęściej zadawane pytania 

Czy cykl bezowulacyjny zawsze oznacza brak miesiączki? Nie – krwawienie może wystąpić nawet bez owulacji. Jest to wtedy krwawienie bezowulacyjne, a nie właściwa miesiączka.

Jak długo trwa cykl bezowulacyjny? Zazwyczaj jest krótszy niż normalny (21–24 dni) lub dłuższy (powyżej 35 dni). Brak stałej długości cyklu jest często pierwszym sygnałem problemu.

Czy test owulacyjny wykryje cykl bezowulacyjny? Niekoniecznie – przy zaburzeniach hormonalnych (np. PCOS) test może wskazać fałszywie dodatni wynik LH, mimo że owulacja nie nastąpi. Pewniejsze jest USG folikulometryczne.

Ile trwa leczenie cyklu bezowulacyjnego? Zależy od przyczyny. Przy zmianach stylu życia efekty mogą pojawić się po kilku miesiącach. Leczenie farmakologiczne (np. klomifen) trwa zazwyczaj 3–6 miesięcy.

Czy cykl bezowulacyjny po odstawieniu antykoncepcji jest normalny? Tak – w ciągu kilku miesięcy po odstawieniu tabletek antykoncepcyjnych owulacja może być nieregularna lub nieobecna. Jest to najczęściej zjawisko przejściowe.

współpraca: redakcja Mamazone