Czym jest celiakia?
Celiakia (inaczej choroba trzewna) to przewlekła, wielonarządowa choroba o podłożu genetycznym. Zalicza się do schorzeń o charakterze autoimmunologicznym, w których przebiegu układ immunologiczny atakuje komórki własnego organizmu.
W przypadku celiakii nieprawidłową reakcję układu immunologicznego wywołuje spożycie glutenu. Jest to mieszanina białek należących do glutelin i prolamin, które występują w niektórych zbożach: pszenicy (również w tzw. starych odmianach), życie, jęczmieniu i pszenżycie. Owies w swojej naturalnie formie nie zawiera glutenu, ale może być nim zanieczyszczony.
Jakie są przyczyny celiakii?
Choroba trzewna ma podłoże genetyczne. Może ujawnić się w każdym wieku, częściej występuje u kobiet. Obserwuje się również większą częstość występowania u osób, które mają inne choroby autoimmunologiczne, np. cukrzycę typu 1 czy chorobę Hashimoto.
Ryzyko celiakii jest też podwyższone w chorobach genetycznych, takich jak zespół Downa, zespół Turnera czy zespół Williamsa. Powyższe choroby są wskazaniem do przesiewowej diagnostyki w kierunku celiakii.
Objawy kliniczne celiakii
U każdej osoby objawy celiakii mogą być nieco inne i występować z różnym nasileniem. Obecnie coraz rzadziej diagnozuje się celiakię klasyczną, która charakteryzuje się zaburzeniami wchłaniania. Wśród chorych na celiakię częściej obserwuje się objawy pozajelitowe.
Co się dzieje, gdy osoba z celiakią zje gluten?
Spożycie glutenu powoduje aktywację układu immunologicznego, który zaczyna atakować komórki własnego organizmu. Prowadzi to do zaniku kosmków jelitowych i szeregu objawów klinicznych – zarówno ze strony układu pokarmowego, jak i dolegliwości pozajelitowych.
Niespecyficzne objawy celiakii
Obecnie częściej obserwuje się nieklasyczną postać celiakii, która daje głównie objawy pozajelitowe. Należą do nich m.in.:
nawracające bóle głowy,
bóle kostne i stawowe,
wrzodziejące zapalenia jamy ustnej,
nawracające afty,
zaburzenia neurologiczne (np. zawroty głowy, zaburzenia koordynacji ruchowej),
przewlekłe zmęczenie, senność,
problemy skórne,
zaburzenia płodności, poronienia,
niedobory witamin i składników mineralnych (u chorych na celiakię dochodzi m.in. do niedoboru żelaza i anemii),
zaburzenia potencji,
niezamierzony spadek masy ciała,
krwawienia z nosa,
obturacyjny bezdech senny,
zwiększone ryzyko złamań kości.
Osoba, która choruje na celiakię, jest bardziej narażona na choroby wątroby, nerek czy wczesną miażdżycę.
Twarz glutenowa – jak wygląda?
W języku potocznym funkcjonuje też określenie „twarz glutenowa”. Wynika ono z tego, że jednym z niespecyficznych objawów klinicznych celiakii są zmiany skórne. „Twarz glutenowa” jest opuchnięta, widoczna jest na niej pokrzywka lub objawy łuszczycy czy atopowego zapalenia skóry.
Celiakia u dzieci – jakie są objawy?
Czy chorobie trzewnej można zapobiec? Celiakia ma uwarunkowania genetyczne, nie ma zatem metody umożliwiającej pewne uniknięcie zachorowania. Metodą mającą obniżyć ryzyko choroby jest ekspozycja na gluten w odpowiednim okresie rozszerzania diety – powinna mieć ona miejsce nie wcześniej niż w 4. miesiącu życia i nie później niż w 7. miesiącu życia.
Celiakia daje wiele objawów. Co ciekawe, nie wszystkie są związane stricte z układem pokarmowym.
Objawy celiakii u dzieci ze strony przewodu pokarmowego to:
przewlekła biegunka lub zaparcie,
wymioty,
tłuszczowe stolce,
bóle brzucha,
wzdęcia,
zaburzenia wchłaniania substancji odżywczych i witamin,
słabe przyrosty masy ciała.
Objawy celiakii ze strony innych układów:
zaburzenia nastroju,
zaburzenia miesiączkowania,
niepłodność,
niski wzrost,
niedokrwistość,
hipoplazja szkliwa,
zmiany, objawy skórne (tzw. opryszczkowate zapalenie skóry, czyli choroba Duhringa),
skłonność do powstawania aft w jamie ustnej,
objawy neurologiczne, m.in. padaczka i migrena,
objawy psychiatryczne, np. depresja.
Dzieci cierpiące na celiakię często mają charakterystyczny wygląd – szczupłe kończyny i wydatny, wzdęty brzuch.
Rozpoznanie celiakii i leczenie
Jakie badania wykorzystuje się w diagnostyce celiakii? W przypadku pojawienia się objawów klinicznych, które mogą wskazywać na chorobę trzewną, należy skonsultować się z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej (POZ). Zdecyduje on, czy potrzebne jest skierowanie do lekarza gastroenterologa i dalsza diagnostyka.
Celiakię zwykle wykrywa się między drugim, a czwartym rokiem życia. W celu rozpoznania celiakii wykonuje się badania serologiczne z krwi. Co istotne, przed rozpoczęciem diagnostyki nie wolno zmieniać diety na bezglutenową – eliminacja szkodliwego glutenu sprawi, że wyniki badań, pomimo istnienia choroby, będą negatywne.
Badania polegają one na oznaczeniu poziomu przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA (tTG IgA) i całkowitego poziomu przeciwciał IgA.
Jeśli całkowity poziom przeciwciał IgA jest poniżej normy, należy dodatkowo oznaczyć przeciwciała w klasie IgG:
przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgG (tTG IgG),
przeciwko deaminowanemu peptydowi gliadyny (DGP IgG),
opcjonalnie przeciwko endomysium mięśni gładkich w klasie IgG (EmA IgG).
Wspomniane przeciwciała są charakterystyczne dla celiakii, dlatego ich obecność niemal jednoznacznie potwierdza chorobę. Jednak ich brak nie wyklucza celiakii, ponieważ od 6% do 22% chorych nie wytwarza charakterystycznych przeciwciał. W związku z tym do pełnego rozpoznania konieczne jest wykonanie biopsji jelita cienkiego.
Dieta bezglutenowa
Leczenie celiakii polega na eliminacji produktów zawierających gluten z diety. Dieta bezglutenowa nie powinna zawierać: pszenicy, pszenżyta, żyta, jęczmienia i owsa (nieoznaczonego jako bezglutenowy). Przy czym należy mieć na uwadze, że stosowanie diety bezglutenowej wymaga dokładnego czytania etykiet produktów, ponieważ niektóre z nich są nieoczywistymi źródłami glutenu. Są to m.in.:
potrawy mięsne i rybne w panierce, a także pasztety, kotlety mielone, pulpety, wędliny podrobowe ze zbożowymi dodatkami;
napoje mleczne z dodatkiem słodu jęczmiennego;
desery mleczne ze zbożowymi dodatkami;
warzywa zasmażane lub zagęszczane mąką z glutenowych zbóż.
Ścisła dieta bezglutenowa powinna być stosowana do końca życia. Na początku może być to druzgocąca informacja. Jednak warto pamiętać, że istnieje szereg naturalnie bezglutenowych produktów, a także tych przetworzonych oznaczonych jako bezglutenowe, z których można przygotować zdrowe i pyszne posiłki.
Zamiast zbóż z glutenem można użyć produktów, takich jak: proso, gryka, amarantus, komosa ryżowa, ziemniaki, ryż, tapioka czy maniok. Poza tym naturalnie bezglutenowe są: warzywa, owoce, jajka, nasiona roślin strączkowych, ryby, mięso, orzechy, pestki i nasiona, oleje roślinne, mleko i jego przetwory, a także zioła – pod warunkiem, że nie zawierają zbożowych dodatków z glutenem (np. panierki z mąki pszennej, słodu jęczmiennego).
Suplementacja
Przy zaburzeniach wchłaniania jelitowego towarzyszących celiakii, mogą pojawić się niedobory składników odżywczych. Nie zawsze da się leczyć je tylko za pomocą diety. W niektórych przypadkach konieczna jest suplementacja prowadzona pod kontrolą lekarza i dietetyka.
Skutki nieleczonej celiakii
Bóle brzucha, zaburzenia rytmu wypróżnień, nawracające afty, bóle głowy i inne objawy towarzyszące celiakii wpływają na życie codzienne. Jeśli zostaną zlekceważone, mogą prowadzić także do różnych powikłań.
Ciągłe spożywanie glutenu prowadzi do zaniku kosmków jelitowych i zaburzenia wchłaniania ważnych dla zdrowia składników. Jednym z nich jest wapń – dlatego jednym z najczęstszych powikłań celiakii jest osteoporoza.
Nieleczona choroba trzewna wiąże się również ze wzrostem ryzyka zachorowania na nowotwór układu pokarmowego. U osób z celiakią obserwuje się nawet 40 razy częstsze zachorowania na chłoniaka jelita cienkiego.
Czy osoba z celiakią żyje krócej?
Całkowite wyleczenie celiakii nie jest możliwe, ale poprawia komfort życia i zmniejsza ryzyko powikłań. Jeśli osoba chora bagatelizuje potrzebę diagnostyki i konieczność przestrzegania ścisłej diety bez glutenu, może żyć krócej. Wynika to z tego, że nieleczona choroba trzewna wiąże się m.in. z większym ryzykiem niektórych chorób nowotworowych.
Przykładowy jadłospis dla osoby z celiakią
Przestrzeganie diety bezglutenowej jest podstawą leczenia celiakii. Tu pojawia się pytanie, jakie posiłki może spożywać osoba z chorobą trzewną? Oto kilka pomysłów!
Śniadanie: Owsianka z płatków jaglanych na mleku sojowym z dodatkiem borówek, siemienia lnianego i łyżeczki nasion chia.
Drugie śniadanie: Kanapki z pieczywa bezglutenowego z pastą jajeczną (jajka, jogurt naturalny, szczypiorek, pieprz), ogórek kiszony i sałata.
Obiad: Filet z indyka pieczony z ziołami, kasza gryczana niepalona, surówka z marchewki i jabłka z oliwą z oliwek extra virgin.
Podwieczorek: Koktajl z banana, mleka sojowego, płatków jaglanych i nasion chia.
Kolacja: Sałatka z rukoli, pomidorów, mozzarelli, pestek dyni i oliwy z oliwek, kromka chleba bezglutenowego.
Nieleczona celiakia to choroba, która prowadzi do zaniku kosmków jelitowych. Wbrew pozorom nie przyczynia się on tylko do problemów zdrowotnych w obrębie przewodu pokarmowego. Nieprzestrzeganie ścisłej diety bez glutenu może powodować m.in. przewlekłe zmęczenie, zaburzenia ruchomości stawów, bóle brzucha czy inne objawy spowodowane zaburzeniami wchłaniania mikroelementów. W związku z tym tak ważna jest uważna obserwacja organizmu i szybka konsultacja z lekarzem w przypadku pojawienia się niepokojących sygnałów.
współpraca: lek. Agnieszka Zaremba-Wilk
