Czym jest trzeci migdałek i kiedy jego powiększenie stanowi problem?
Trzeci migdał to tak zwany migdałek gardłowy, zbudowany z tkanki limfatycznej, który znajduje się w nosogardle, za jamą nosową, powyżej podniebienia miękkiego. Nie jest widoczny gołym okiem po szerokim otwarciu ust – do jego zobaczenia niezbędne jest specjalne lusterko lub endoskop. Trzeci migdałek pełni istotną rolę w budowaniu odporności organizmu. Wchodzi w skład pierścienia chłonnego gardła i uczestniczy w rozpoznawaniu drobnoustrojów oraz uruchamianiu odpowiedzi odpornościowej.
W sytuacji, kiedy organizm dziecka jest szczególnie narażony na kontakt z wirusami i bakteriami, tkanka migdałka może się powiększać. Jest to naturalne zjawisko, obserwowane przede wszystkim w pierwszych latach życia. Z kolei w późniejszym dzieciństwie i okresie dojrzewania trzeci migdałek stopniowo się zmniejsza. Nie oznacza to jednak, że każde jego powiększenie można pozostawić bez kontroli.
Może się bowiem okazać, że w wyniku nawracających infekcji lub utrzymującego się stanu zapalnego migdałek gardłowy pozostaje powiększony. Wówczas może częściowo blokować nozdrza tylne, utrudniając oddychanie przez nos, oraz sprzyjać zaburzeniom pracy trąbek słuchowych, które odpowiadają za prawidłową wentylację ucha środkowego. W takich przypadkach przerost migdałka staje się przyczyną wielu problemów zdrowotnych.
Przeczytaj również:
Przewlekłe zapalenie migdałków – ile trwa, objawy, badania, leczenie, powikłania
Dlaczego trzeci migdałek się powiększa?
Do najczęstszych czynników sprzyjających przerostowi trzeciego migdałka należą nawracające infekcje górnych dróg oddechowych i przewlekłe stany zapalne nosogardła. Znaczenie może mieć także alergia, szczególnie jeśli dziecko zmaga się z przewlekłym alergicznym nieżytem nosa.
Przyczyną dolegliwości nie zawsze jest jednak sam rozmiar migdałka. U jednego dziecka nawet znaczne powiększenie może nie dawać poważnych objawów, podczas gdy u innego mniejszy przerost będzie powodował trudności z oddychaniem i snem. Dlatego tak ważna jest ocena nie tylko wielkości migdałka, ale również jego wpływu na codzienne funkcjonowanie dziecka.
Jakie są objawy powiększonego migdałka?
Przerost migdała gardłowego daje szereg objawów, które łatwo pomylić ze zwykłym przeziębieniem, któremu towarzyszą katar i kaszel. Dlatego też konieczna jest szersza obserwacja dziecka, a nie stawianie diagnozy po jednym objawie. Do głównych objawów przerostu trzeciego migdałka, które powinny wzbudzić czujność rodziców, należą:
Utrudnione oddychanie przez nos i częste oddychanie przez usta, zarówno w dzień, jak i w nocy.
Pochrapywanie, głośny oddech podczas snu.
Przerwy w oddychaniu w nocy, które mogą wskazywać na obturacyjny bezdech senny (OBS).
Wrażenie zatkanego nosa, przewlekły katar mimo braku typowych objawów infekcji.
Kaszel nocny.
Niespokojny sen.
Częste infekcje nosa i gardła, nawracające zapalenia zatok oraz uszu.
Problemy ze słuchem, związane z zaleganiem płynu w uchu środkowym i zaburzoną drożnością trąbek słuchowych.
Nosowa wymowa, jakby ze stale zatkanym nosem.
Zmiany w wyglądzie twarzy, które mogą pojawić się przy długotrwałych zaburzeniach oddychania przez nos – stale otwarte usta, wydłużenie twarzy, wady zgryzu.
Nerwowość i rozdrażnienie, związane między innymi ze złą jakością snu.
Problemy z koncentracją.
Nawracające bóle głowy, które mogą współwystępować z innymi dolegliwościami, choć nie są charakterystycznym objawem przerostu migdałka.
Nadpobudliwość w ciągu dnia.
Proces przerostu migdałka gardłowego najczęściej obserwuje się u dzieci w wieku przedszkolnym, kiedy są one szczególnie narażone na kontakt z drobnoustrojami. Warto jednak pamiętać, że nie każde chrapanie, oddychanie przez usta czy przewlekły katar oznaczają problem z trzecim migdałkiem.
Przeczytaj również:
Zapalenie ucha środkowego u dziecka – przyczyny, objawy, leczenie
Kiedy z objawami trzeciego migdałka udać się do lekarza?
Jeżeli dziecko przez dłuższy czas oddycha głównie przez usta, chrapie niemal każdej nocy, gorzej słyszy lub często choruje na zapalenie ucha, warto zgłosić się na konsultację do pediatry albo laryngologa.
Szczególnej uwagi wymagają przerwy w oddychaniu podczas snu, niespokojny sen połączony z głośnym chrapaniem oraz wyraźne problemy ze słuchem. Nie należy ich bagatelizować ani czekać przez wiele miesięcy, aż migdałek samoistnie się zmniejszy.
Jeżeli natomiast dziecko ma poważne trudności z oddychaniem, sinieje lub występują zaburzenia świadomości, konieczne jest natychmiastowe wezwanie pomocy medycznej.
Jak lekarz rozpoznaje przerost migdałka u dziecka?
Lekarz rozpoznaje przerost trzeciego migdałka na podstawie wywiadu z rodzicami, którzy zauważyli u dziecka niepokojące objawy, oraz badania laryngologicznego. Ocenia stan nosa, gardła i uszu, a jeśli dziecko współpracuje, może przeprowadzić badanie endoskopowe nosogardła.
Badanie endoskopowe umożliwia obejrzenie migdałka gardłowego oraz ocenę stopnia, w jakim ogranicza on drożność nosa. Sama wielkość migdałka nie jest jednak jedynym kryterium decydującym o konieczności leczenia.
W przypadku podejrzenia problemów ze słuchem wykonuje się badania odpowiednie do wieku dziecka, w tym często tympanometrię, która pomaga ocenić wentylację ucha środkowego. Z kolei przy podejrzeniu obturacyjnego bezdechu sennego może być konieczna dodatkowa diagnostyka snu, niekiedy obejmująca polisomnografię.
Podstawą właściwej oceny jest również diagnostyka w kierunku innych przyczyn niedrożności nosa, np. alergicznego nieżytu nosa, przerostu małżowin nosowych czy nieprawidłowości anatomicznych. Dopiero po analizie objawów i wyników badań lekarz może ustalić odpowiedni sposób postępowania.
Przeczytaj również:
Powiększone migdałki u dziecka – jakie są przyczyny, objawy, skutki i jak leczyć?
Czy badanie trzeciego migdałka boli?
Badanie endoskopowe może być dla dziecka nieprzyjemne, ale zazwyczaj trwa krótko. Wiele zależy od wieku dziecka, jego współpracy i sposobu wykonania badania. Jeżeli maluch bardzo się boi lub nie pozwala na wprowadzenie endoskopu, lekarz może zdecydować o innym sposobie oceny i dalszym postępowaniu.
Czy można leczyć bez operacji?
Sposób leczenia przerośniętego trzeciego migdałka zależy od stopnia przerostu oraz objawów, jakie mu towarzyszą. W niektórych przypadkach wystarczają obserwacja i leczenie problemów współistniejących, szczególnie jeśli dolegliwości są niewielkie, dziecko prawidłowo słyszy i nie występują zaburzenia oddychania podczas snu.
U dzieci w wieku przedszkolnym powiększenie migdałka może być związane z fizjologiczną aktywnością układu odpornościowego. Wraz z wiekiem migdałek gardłowy zwykle się zmniejsza, a niektóre objawy mogą stopniowo ustępować. Nie jest to jednak powód, aby odkładać leczenie w przypadku poważnych dolegliwości.
Po konsultacji z lekarzem można rozważyć leczenie zachowawcze. U części dzieci pomocne okazują się donosowe glikokortykosteroidy, które mogą zmniejszać stan zapalny, łagodzić niedrożność nosa i ograniczać wielkość migdałka. Stosuje się je wyłącznie zgodnie z zaleceniami lekarza, ponieważ dobór preparatu zależy od wieku dziecka, wskazań i dopuszczonego sposobu stosowania.
Jeżeli dziecko choruje również na alergiczny nieżyt nosa, istotne jest jego właściwe leczenie. Należy jednak pamiętać, że antybiotyki, leki przeciwalergiczne czy sterydy doustne nie powinny być stosowane rutynowo wyłącznie w celu zmniejszenia przerośniętego migdałka.
U każdego dziecka przyczyna dolegliwości może być inna i nie na każde zadziałają te same metody. Jeśli mimo leczenia dziecko stale oddycha przez usta, chrapie lub gorzej słyszy, konieczna jest ponowna ocena laryngologiczna.
Przeczytaj również:
Afty u dziecka – przyczyny, objawy, rodzaje, leczenie i domowe sposoby
Czy inhalacje i płukanie nosa pomagają na przerośnięty trzeci migdałek?
W przypadku przewlekłego kataru i niedrożności nosa pomocne może być stosowanie soli fizjologicznej lub odpowiednich do wieku preparatów do oczyszczania nosa. Ułatwiają one usuwanie wydzieliny, a tym samym mogą poprawiać komfort oddychania.
Nie powodują jednak usunięcia ani trwałego zmniejszenia przerośniętej tkanki migdałka. Podobnie inhalacje mogą łagodzić niektóre dolegliwości towarzyszące infekcjom, ale nie stanowią leczenia samego przerostu. Domowe metody nie zastąpią konsultacji ze specjalistą.
Kiedy rozważa się usunięcie trzeciego migdałka?
Usunięcie trzeciego migdałka (adenotomię) rozważa się wtedy, gdy powoduje on istotne problemy zdrowotne, utrudnia dziecku codzienne funkcjonowanie lub prowadzi do powikłań. Wskazaniami do adenotomii mogą być:
Utrwalona niedrożność nosa, powodująca trudności z oddychaniem i zaburzenia snu, w tym nasilone chrapanie oraz obturacyjny bezdech senny.
Problemy ze słuchem związane z przewlekłym wysiękowym zapaleniem ucha środkowego, szczególnie jeśli utrzymują się mimo obserwacji lub innego postępowania.
Nawracające, udokumentowane stany zapalne migdałka gardłowego oraz wybrane przypadki przewlekłych lub nawracających infekcji nosa i zatok.
Zaburzenia mowy związane z utrzymującą się niedrożnością nosa.
Zaburzenia rozwoju twarzoczaszki lub wady zgryzu, których związek z przewlekłym oddychaniem przez usta został potwierdzony podczas oceny specjalistycznej.
Decyzję o usunięciu migdałka podejmuje lekarz laryngolog na podstawie badań dziecka, uwzględniając również jego wiek, stan zdrowia i inne możliwe przyczyny dolegliwości.
Nie zawsze jeden objaw, np. pojedynczy epizod wysiękowego zapalenia ucha środkowego czy chrapanie podczas infekcji, oznacza konieczność przeprowadzenia operacji.
W przypadku utrzymujących się problemów ze słuchem lekarz może zaproponować obserwację, odpowiednie badania kontrolne lub leczenie operacyjne, niekiedy łączące adenotomię z założeniem drenów wentylacyjnych do uszu.
Co się stanie, jeśli nie usuniemy przerośniętego trzeciego migdałka?
Nie każde powiększenie migdałka gardłowego musi prowadzić do powikłań. U części dzieci objawy stopniowo ustępują wraz z wiekiem, a operacja nie jest konieczna.
Jeśli jednak znaczny przerost utrzymuje się przez dłuższy czas, może powodować przewlekłe problemy z oddychaniem przez nos, zaburzenia snu, a także trudności ze słuchem. Przewlekły niedosłuch może z kolei niekorzystnie wpływać na rozwój mowy i funkcjonowanie dziecka w przedszkolu lub szkole.
Długotrwałe oddychanie przez usta może również sprzyjać powstawaniu wad zgryzu i zmian w rozwoju twarzoczaszki. Dlatego też decyzja o odroczeniu zabiegu powinna być związana z regularną kontrolą stanu zdrowia dziecka, a nie pozostawieniem problemu bez dalszej obserwacji.
Przeczytaj również:
Narkoza u dziecka – kiedy się ją stosuje? Czy jest bezpieczna? Skutki uboczne
Jak przygotować dziecko do usunięcia trzeciego migdałka?
Przed planowanym zabiegiem lekarz ocenia ogólny stan zdrowia dziecka, pyta o przebyte choroby, przyjmowane leki oraz ewentualne problemy z krwawieniem u dziecka i w rodzinie. W razie potrzeby zleca dodatkowe badania.
Rodzice otrzymują także dokładne informacje dotyczące przygotowania do znieczulenia ogólnego, w tym czasu, przez jaki dziecko nie może jeść ani pić przed operacją. Ważne jest przestrzeganie tych zaleceń, ponieważ mają one istotne znaczenie dla bezpieczeństwa znieczulenia.
Warto również wcześniej przygotować dziecko do pobytu w szpitalu. W prosty sposób wyjaśnić mu, co się wydarzy, i uprzedzić, że po zabiegu przez kilka dni może odczuwać dyskomfort w gardle lub mieć wrażenie zatkanego nosa.
Jak wygląda zabieg i rekonwalescencja?
Zabieg usunięcia migdałka gardłowego u dzieci wykonuje się w znieczuleniu ogólnym. Migdałek jest usuwany przez jamę ustną, a dziecko nie odczuwa bólu podczas operacji.
Zabieg trwa zazwyczaj kilkadziesiąt minut. Jeśli nie występują powikłania, dziecko często może wrócić do domu jeszcze tego samego dnia, po odpowiedniej obserwacji. W niektórych sytuacjach konieczny jest dłuższy pobyt w szpitalu.
Jak każdy zabieg, usunięcie migdałka wiąże się z możliwością wystąpienia powikłań. Do najważniejszych należy krwawienie, które może wymagać ponownej interwencji chirurgicznej. Możliwe są także zakażenie, przejściowe zmiany brzmienia głosu oraz ból pooperacyjny. Ten ostatni zazwyczaj ustępuje po zastosowaniu leków przeciwbólowych odpowiednich do wieku i masy ciała dziecka, zgodnie z zaleceniami lekarza.
Krwawienie może wystąpić bezpośrednio po operacji, ale również później, podczas gojenia się miejsca po usuniętym migdałku. Każde pojawienie się świeżej krwi z nosa lub gardła, a także krwawe wymioty po adenotomii, wymaga pilnej oceny medycznej. Nie należy czekać, aż krwawienie samoistnie ustąpi.
Sytuacjami, które wymagają szczególnej uwagi rodziców, są:
Pojawienie się świeżej krwi w ślinie, wydzielinie z nosa lub wymiotach, także ciemnych, przypominających fusy od kawy.
Osłabienie, bladość skóry, nasilona senność i przyspieszony lub utrudniony oddech.
Wysoka gorączka, nasilający się ból, sztywność szyi lub trudności z przyjmowaniem płynów.
Nadmierne krwawienie może prowadzić do zachłyśnięcia, utraty znacznej ilości krwi oraz niedrożności dróg oddechowych. Przy obfitym krwawieniu, duszności lub zaburzeniach świadomości konieczne jest wezwanie pomocy medycznej pod numerem 112. Pozostałe wymienione niepokojące objawy również wymagają pilnego kontaktu z lekarzem.
Aby zmniejszyć ryzyko powikłań, należy stosować się do pooperacyjnych instrukcji, jakie otrzyma się w placówce, w której zostanie wykonany zabieg. Zazwyczaj obejmują one:
Odpowiednią dietę – dziecko powinno stopniowo wracać do zwykłych posiłków, zgodnie z tolerancją i zaleceniami szpitala. Nie ma ogólnej konieczności stosowania przez dwa tygodnie wyłącznie diety płynnej lub półpłynnej. Jeśli dziecko odczuwa ból gardła, pomocne mogą być miękkie, chłodne i łatwe do przełknięcia pokarmy. Początkowo warto unikać bardzo gorących i drażniących potraw.
Spokojny tryb życia – przez pierwsze dni po zabiegu dziecko powinno odpoczywać i unikać intensywnego wysiłku fizycznego. Powrót do aktywności sportowej, basenu czy innych zajęć powinien odbywać się zgodnie z zaleceniami lekarza.
Odpowiednie nawodnienie – najlepszym napojem będzie woda lub inne dobrze tolerowane przez dziecko płyny. Ważne jest ich regularne podawanie, ponieważ odwodnienie może utrudniać rekonwalescencję.
Naturalnymi, przejściowymi zjawiskami po zabiegu mogą być zatkany nos, chrapanie, podrażnienie i ból gardła, nieprzyjemny zapach z ust oraz zmiana brzmienia głosu. Jeśli jednak objawy nasilają się, dziecko ma wysoką gorączkę lub odmawia picia, należy skontaktować się z lekarzem.
