Zapalenie ucha środkowego u dziecka – przyczyny, objawy, leczenie

Zapalenie ucha środkowego – czym jest?

Zapalenie ucha środkowego u dziecka to proces zapalny, który obejmuje swoim zasięgiem błonę śluzową oraz struktury ucha środkowego. Szczyt zachorowań przypada między 6. a 18. miesiącem życia. U starszych dzieci w wieku przedszkolnym ryzyko zachorowania wyraźnie się zmniejsza.

Szacuje się, że większość dzieci przebywa przynajmniej jeden epizod ostrego zapalenia ucha środkowego przed ukończeniem 3. roku życia. Jest to jedna z najczęstszych przyczyn wizyt u pediatry oraz przepisywania antybiotyków w wieku dziecięcym.

Zapalenie ucha środkowego w zależności od objawów można podzielić na:

• ostre zapalenie ucha środkowego;
• nawracające ostre zapalenie ucha środkowego;
• wysiękowe zapalenie ucha środkowego;
• przewlekłe wysiękowe zapalenie ucha środkowego.

Przyczyny zapalenia ucha środkowego u dzieci

W większości przypadków za zapalenie ucha u dziecka odpowiedzialne są bakterie Streptococcus pneumoniae i Haemophilus influenzae, które wywołują także infekcje górnych dróg oddechowych. Zachorowaniu sprzyjają także różnice w budowie anatomicznej tego obszaru – nosowa część gardła łączy ucho środkowe za pomocą trąbki słuchowej i właśnie tą drogą szerzy się zakażenie. U małych dzieci trąbka słuchowa jest krótka, szeroka i przebiega poziomo, przez co wszelkie bakterie i wirusy z nosogardzieli mogą łatwo przechodzić w głąb ucha środkowego i wywoływać stan zapalny. Maluchy mają także niedojrzały układ odpornościowy, dlatego wszelkie infekcje rozwijają się u nich zdecydowanie szybciej.

Dodatkowo ryzyko rozwoju zapalenia ucha wzrasta przez następujące czynniki:

• przerost migdałków – szczególnie tzw. trzeci migdał. Jego patologiczny rozrost jest przyczyną niedrożności ujść gardłowych trąbek słuchowych i jest główną przyczyną wysięku w uszach. Dlatego u dzieci z wysiękowym zapaleniem ucha środkowego konieczna jest kontrola migdałka gardłowego;
• urazy mechaniczne;
• ekspozycja na dym tytoniowy;
• alergie, które wzmagają niedrożność trąbki słuchowej;
• refluks żołądkowo-przełykowy;
• predyspozycje genetyczne.

Do czynników zwiększających ryzyko zachorowania należą również uczęszczanie do żłobka lub przedszkola, karmienie butelką w pozycji leżącej oraz częste infekcje górnych dróg oddechowych.

Jak odróżnić zapalenie ucha środkowego od zapalenia ucha zewnętrznego?

Objawy zapalenia ucha u dziecka

Im młodsze dziecko, tym objawy mogą być bardziej niespecyficzne. Jednym z charakterystycznych symptomów schorzenia jest silny ból ucha, który nasila się szczególnie w nocy, kiedy chore dziecko znajduje się w pozycji leżącej. Ból przybiera pulsujący charakter. Na skutek stanu zapalnego, który toczy się w przestrzeni ucha środkowego, dochodzi do produkcji dużej ilości wydzieliny ropnej.

Rodzice obserwują u swoich pociech:

• zaburzenia snu,
• nadmierną płaczliwość,
• rozdrażnienie,
• złe samopoczucie,
• częste pocieranie ucha.

Charakterystycznymi symptomami infekcji uszu są także podwyższona temperatura ciała – czasem wysoka gorączka sięga nawet 40 stopni. Niekiedy chorobie towarzyszą biegunka lub wymioty. Starsze dzieci mogą skarżyć się na uczucie pełności w uszach i szumy uszne.

U niektórych maluchów może nastąpić pęknięcie błony bębenkowej. Wówczas dochodzi do wycieku ropnej bądź krwistej wydzieliny z ucha. Dziecko odczuwa wyraźną ulgę w bólu, która związana jest ze zmniejszeniem ciśnienia w jamie bębenkowej.

Diagnostyka zapalenia ucha środkowego u dziecka

Podstawą rozpoznania schorzenia jest badanie otoskopowe – bezpośrednie badanie uszu przy pomocy wziernika. Za pomocą tego urządzenia lekarz może w bezbolesny sposób obejrzeć stan przewodu słuchowego, wygląd jamy bębenkowej oraz rodzaj treści sączącej się z ucha. W badaniu widoczne jest przekrwienie błony bębenkowej, jej zaczerwienienie, uwypuklenie oraz zmniejszenie jej ruchomości.

W niektórych przypadkach lekarz może dodatkowo wykonać otoskopię pneumatyczną lub zlecić tympanometrię. Badania te pozwalają ocenić ruchomość błony bębenkowej oraz obecność płynu w jamie bębenkowej, co ma szczególne znaczenie przy podejrzeniu wysiękowego zapalenia ucha środkowego.

Zwykle nie ma konieczności przeprowadzania badań laboratoryjnych oraz obrazowych, jednak ich wykonanie może być uzasadnione w przypadku ciężkiego przebiegu choroby lub podejrzenia chorób ogólnoustrojowych mogących mieć wpływ na przebieg infekcji uszu.

Leczenie zapalenia ucha środkowego

Ze względu na stosunkową dużą tendencję do samoistnego ustępowania objawów zapalenia ucha środkowego u większości dzieci, zaleca się postawę wyczekującą, która polega na dokładnej obserwacji objawów, jednocześnie stosując leki o działaniu przeciwbólowym oraz przeciwgorączkowym. Dziecku można również aplikować krople do nosa, które zmniejszają obrzęk śluzówki i odblokują trąbkę słuchową. Nie można zapominać również o regularnym nawadnianiu dziecka, podając elektrolity. Takie działania w przypadku poprawy pozwalają uniknąć niepotrzebnej antybiotykoterapii. Okres obserwacji powinien wynosić maksymalnie 48 godzin. Kiedy objawy nie ustąpią, do leczenia należy włączyć antybiotyk.

Niemniej antybiotyk zalecany jest przy wystąpieniu następujących czynników ryzyka:

• u maluchów poniżej 6. miesięca życia;
• u dzieci z wysoką gorączką, silnym bólem ucha i wymiotami;
• u pacjentów poniżej 2. roku życia w przypadku obustronnego ostrego zapalenia ucha środkowego;
• przy wycieku wydzieliny zapalnej z ucha;
• u dzieci z grupy zwiększonego ryzyka – nawracające zapalenia ucha środkowego, wady twarzoczaszki, zaburzenia odporności, zespół Downa, odbiorcze upośledzenie słuchu.

Leczenie zapalenia ucha środkowego trwa zazwyczaj ok. 3 tygodnie, po tym czasie obowiązkowa jest kontrola u lekarza w celu sprawdzenia, czy infekcja została wyleczona.

W przypadku zapalenia ucha o ostrym przebiegu konieczne może okazać się przeprowadzenie tzw. paracentezy, czyli zabiegu polegającym na nacięciu błony bębenkowej w odpowiednim rejonie. Procedura ma na celu usunięcie z ucha środkowego zgromadzonej wydzieliny. Powoduje to zmniejszenie dolegliwości bólowych, spadek gorączki i przyspieszenie procesu leczenia.

Powikłania po zapaleniu ucha środkowego u dzieci

Niewłaściwie leczone lub nieleczone zapalenie ucha środkowego może skutkować przykrymi w skutkach powikłaniami. Należą do nich:

• zapalenie wyrostka sutkowatego;
• uszkodzenie nerwu twarzowego;
• zapalenie błędnika;
• zapalenie kości skroniowej.

U części dzieci może wystąpić także przejściowe pogorszenie słuchu związane z zaleganiem płynu w uchu środkowym. Jeżeli wysięk utrzymuje się przez dłuższy czas, może wpływać na rozwój mowy i języka, dlatego dzieci z nawracającym lub przewlekłym wysiękowym zapaleniem ucha wymagają kontroli laryngologicznej oraz – w razie potrzeby – oceny słuchu.

U dzieci są one następstwem ostrego zapalenia ucha środkowego, natomiast u dorosłych odpowiada za to stan przewlekły infekcji. Dlatego ze względu na wysokie ryzyko powikłań szybka diagnoza lekarska ma kluczowe znaczenie.

Jak zmniejszyć ryzyko zapalenia ucha środkowego u dziecka?

Nie wszystkim przypadkom zapalenia ucha można zapobiec, jednak istnieją działania, które zmniejszają ryzyko zachorowania. Należą do nich:

• szczepienia ochronne przeciw pneumokokom oraz coroczne szczepienia przeciw grypie zgodnie z zaleceniami lekarza;
• unikanie narażenia dziecka na dym tytoniowy;
• karmienie piersią w pierwszych miesiącach życia, jeśli jest to możliwe;
• prawidłowe leczenie alergii i przewlekłego nieżytu nosa;
• kontrola oraz leczenie przerostu migdałka gardłowego u dzieci z nawracającymi infekcjami uszu.