Czym jest badanie nasienia i kiedy warto je wykonać?
Najważniejszym elementem oceny płodności mężczyzny jest podstawowe badanie ejakulatu, powszechnie znane jako badanie nasienia seminogram lub spermiogram. Jest to laboratoryjna ocena właściwości fizycznych płynu nasiennego oraz parametrów zawartych w nim plemników. Parom starającym się o dziecko lekarze rekomendują to badanie jako jeden z pierwszych kroków w kierunku diagnostyki niepłodności, ponieważ jest ono bezinwazyjne i pozwala szybko wykluczyć lub potwierdzić czynnik męski.
Decyzję o diagnostyce warto podjąć po roku regularnego współżycia bez stosowania antykoncepcji, jeśli nie doszło do ciąży. Coraz częściej jednak mężczyźni decydują się na profesjonalne badanie profilaktycznie, jeszcze przed rozpoczęciem starań, aby zyskać pewność co do jakości spermy i czas na ewentualną zmianę stylu życia, jeśli taka jest wymagana.
Jakie są najczęstsze wskazania do wykonania badania nasienia?
Typowe wskazania do badania nasienia prezentują się następująco:
brak ciąży po 12 miesiącach regularnych stosunków seksualnych (2–3 razy w tygodniu) bez zabezpieczenia;
wiek partnerki powyżej 35 lat – w tej sytuacji diagnostykę obu stron warto wdrożyć już po 6 miesiącach niepowodzeń;
przebyte urazy jąder, operacje żylaków powrózka nasiennego lub wnętrostwo w dzieciństwie;
przechorowanie świnki w wieku dorosłym, co mogło po latach negatywnie wpływać na funkcje rozrodcze;
monitorowanie skuteczności leczenia hormonalnego lub operacyjnego, a także weryfikacja skuteczności zabiegu wazektomii.
Badania nasienia wykonywane są zazwyczaj w przychodniach/klinikach, które specjalizują się w leczeniu niepłodności.
Przeczytaj również:
Bezpłodność – czym się różni od niepłodności? Czy da się ją wyleczyć?
Jak przygotować się do badania nasienia?
Aby wynik badania nasienia był w pełni miarodajny, pacjent musi przestrzegać procedur przygotowawczych. Istotnym elementem jest zachowanie okresu abstynencji seksualnej trwającego od 2 do 7 dni (optymalnie 3–5 dni). Zbyt krótki czas może sztucznie obniżyć liczbę plemników, natomiast zbyt długi sprawia, że w ejakulatu dominują plemniki nieruchome i martwe.
Przed badaniem należy powstrzymać się od spożywania alkoholu oraz innych używek przez minimum od 3 do 5 dni. Unikanie alkoholu oraz odstawienie tytoniu i innych toksycznych substancji też jest ważne, ponieważ mogą one przejściowo zaburzać spermatogenezę, czyli proces produkcji plemników.
Pacjent ma obowiązek poinformować personel o przyjmowanych lekach, zwłaszcza antybiotykach, sterydach anabolizujących czy lekach immunosupresyjnych. W przypadku gorączki (powyżej 38 st. Celsjusza) procedurę należy odłożyć na około 2–3 miesiące, ponieważ wysoka temperatura niszczy rozwijające się komórki rozrodcze.
Jak wygląda badanie nasienia?
Mężczyzna oddaje próbkę na drodze masturbacji w wyznaczonym, intymnym gabinecie na terenie placówki, gdzie oddzielna strefa z filmami erotycznymi i materiałami edukacyjnymi ułatwia pacjentom przejście przez tę procedurę w komfortowych warunkach. Całość ejakulatu musi trafić do sterylnego pojemnika (takiego jak do badania moczu). Utrata pierwszej porcji dyskwalifikuje próbkę, ponieważ zawiera ona największą koncentrację plemników.
W wyjątkowych przypadkach, gdy bariera psychiczna uniemożliwia oddanie nasienia w placówce, dopuszcza się dostarczenie próbki z domu. Musi ona jednak zostać zabezpieczona w temperaturze ciała (np. w kieszeni blisko skóry) i dostarczona do laboratorium w czasie nieprzekraczającym 60 minut od momentu ejakulacji.
To, ile kosztuje badanie nasienia, zależy od regionu i zakresu analizy, jednak standardowa cena waha się zazwyczaj w granicach 100–200 zł.
Przeczytaj również:
Rezerwa jajnikowa – czym jest, normy, obniżona, ile wynosi, jak ją zbadać?
Jakie parametry ocenia się podczas analizy nasienia?
Laboratoria medyczne oceniają próbki wielopłaszczyznowo. Współcześnie standardem staje się komputerowa analiza obrazu. Pozwala ona na obiektywną ocenę ruchu i liczby komórek, eliminując błąd ludzkiego oka. Podczas rutynowej procedury analizuje się cechy makroskopowe oraz mikroskopowe:
objętość ejakulatu i czas upłynnienia – płyn oddany przez pacjenta musi ulec upłynnieniu w czasie do 60 minut. Prawidłowa sekrecja zależy od tego, jak pracują pęcherzyki nasienne i gruczoł krokowy;
liczba plemników – wyliczana jest zarówno jako koncentracja plemników w 1 ml, jak i całkowita liczba plemników w całym ejakulacie;
ruchliwość plemników – wydzielana jest ruchliwość całkowita (ruch postępowy i niepostępowy) oraz istotna dla płodności ruchliwość postępowa;
budowa plemnika (morfologia) – ocena struktury anatomicznej, sprawdzająca defekty główki, wstawki i witki.
żywotność plemników – wyrażana przez odsetek plemników żywych zdolnych do przeżycia, co ocenia się za pomocą specjalnych testów barwnych.
inne komórki – obecność leukocytów, komórek okrągłych oraz stopień aglutynacji (sklejania się) plemników.
Wyniki badania nasienia – co oznaczają normy i nieprawidłowości?
Interpretując wynik badania, laboratoria opierają się na kryteriach opublikowanych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO), która regularnie aktualizuje wytyczne andrologiczne. Najnowsza edycja zrewolucjonizowała podejście diagnostyczne, odchodząc od pojęcia „normy laboratoryjnej” na rzecz wartości granicznych opartych na tzw. 5. centylu populacji mężczyzn płodnych.
Oto oficjalne wartości dolnej granicy (5. centyl wg WHO), poniżej których parametry uznaje się za obniżone:
Objętość ejakulatu: minimum 1,4 ml
Koncentracja plemników: minimum 16 mln w 1 ml
Całkowita liczba plemników: minimum 39 mln w ejakulacie
Ruchliwość całkowita: minimum 42%
Ruchliwość postępowa: minimum 32%
Żywotność (plemniki żywe): minimum 54%
Morfologia (prawidłowa budowa): minimum 4%
Odczyn pH: równy lub wyższy niż 7,2
Jeśli uzyskany wynik badania nasienia wykazuje obniżenie poszczególnych parametrów, nie należy wpadać w panikę. Obniżona liczba plemników w 1 ml nasienia czy osłabiona ich ruchliwość mogą mieć charakter przejściowy. Wpływ na to mają czynniki środowiskowe, stres, infekcje dróg moczowo-płciowych, a nawet przemęczenie w tygodniach poprzedzających oddanie próbki.
Przeczytaj również:
Inseminacja domaciczna (IUI) – co to jest, kiedy się ją robi?
Czy nieprawidłowy wynik badania nasienia oznacza niepłodność?
Zdecydowanie nie. Światowa Organizacja Zdrowia wyraźnie podkreśla, że parametry z pogranicza lub poniżej wartości referencyjnych nie są równoznaczne z bezpłodnością. Męska płodność ma charakter ciągły, a wartości centylowe pokazują jedynie statystyczne rozłożenie cech w populacji. Nawet przy niskim odsetku plemników o prawidłowej budowie szansa na naturalne poczęcie nadal istnieje, o ile plemniki wykazują dobrą żywotność i prawidłowy ruch.
Jednoznaczne stwierdzenie trwałego braku płodności (np. azoospermii, czyli całkowitego braku plemników) wymaga pogłębionej weryfikacji. Bezwzględnym standardem medycznym w przypadku podejrzenia patologii jest powtórzenie badania po upływie około 74 dni. Wynika to bezpośrednio z fizjologii – proces powstawania nowej generacji plemników trwa ponad dwa miesiące i dopiero druga próba pozwala ocenić, czy nieprawidłowe wyniki odzwierciedlają stałą tendencję, czy były tylko incydentem.
Co zrobić po badaniu nasienia i kiedy warto skonsultować wyniki ze specjalistą?
Po uzyskaniu wyniku pacjent może odebrać osobiście dokument w placówce lub sprawdzić go online. Każdy przypadek, w którym parametry odbiegają od wytycznych zdrowia WHO, wymaga konsultacji z lekarzem urologiem lub andrologiem. Specjalista oceni stan zdrowia pacjenta, przeprowadzi badanie fizykalne (w tym USG jąder) i sprawdzi, czy powodem obniżonej jakości nasienia nie są np. bakterie bytujące w drogach moczowo-płciowych. Wówczas konieczny bywa posiew nasienia, pozwalający wykryć patogeny chorobotwórcze kolonizujące ujście cewki moczowej i wdrożyć celowaną antybiotykoterapię.
Lekarz może również podjąć decyzję, aby zlecić dodatkowe badania rozszerzające diagnostykę. Do kluczowych testów zaawansowanych zalicza się badanie oceniające stopień uszkodzenia struktur komórkowych, jakim jest fragmentacja DNA plemników. Wysoki odsetek uszkodzeń materiału genetycznego utrudnia doprowadzenie do zapłodnienia lub może prowadzić do wczesnych poronień. Innymi ważnymi narzędziami są test HBA weryfikujący zdolność plemników do wiązania się z kwasem hialuronowym oraz ocena stresu oksydacyjnego za pomocą badania potencjału oksydacyjno-redukcyjnego.
Zmiana nawyków, redukcja masy ciała, bezwzględne odstawienie alkoholu, unikanie przegrzewania jąder (sauna, podgrzewane fotele samochodowe) oraz celowana suplementacja antyoksydantów potrafią w krótkim czasie spektakularnie poprawić parametry i przywrócić płodność mężczyzny. Najważniejsze to nie zwlekać z diagnostyką – szybkie podjęcie działań i odpowiednie leczenie dają parom realną szansę na upragnione rodzicielstwo i naturalne poczęcie nowego życia.
