Azoospermia – co to jest?
Azoospermia jest to stan, w którym po dwukrotnym badaniu stwierdza się całkowity brak plemników w nasieniu (ejakulacie) po odwirowaniu przez 15 minut. Jest jedną z przyczyn niepłodności u mężczyzn. Azoospermii nie należy mylić z aspermią, która oznacza całkowity brak ejakulatu.
Czynnik męski jest odpowiedzialny za problemy z zajściem w ciążę u 20 proc. par, zaś w połączeniu z innymi przyczynami, u następnych 30–40 proc.
Azoospermia dotyka około 1 proc. wszystkich mężczyzn i jest stwierdzana u 10–15 proc. par zmagających się z niepłodnością.
Azoospermia – przyczyny braku plemników w nasieniu
Azoospermia może być spowodowana czynnikami możliwymi do określenia i odwracalnymi oraz niemożliwymi do zidentyfikowania – nieodwracalnymi. W sytuacji, kiedy nie można ustalić jednoznacznie przyczyny mówi się o azoospermii idiopatycznej. Rozróżnia się azoospermią obturacyjną i nieobturacyjną (sekrecyjną).
Azoospermia obturacyjna a nieobturacyjna – różnice
Przyczyną azoospermii obstrukcyjnej jest niedrożność dróg wyprowadzających nasienie od jądra do cewki moczowej. Wśród przyczyn wyróżnia się jatrogenne następstwa zabiegów na nasieniowodach lub najądrzach, wady spowodowane nieprawidłowościami genetycznymi lub zapalenie narządów męskiego układu moczowo-płciowego.
Częściej występująca azoospermia nieobturacyjna jest zaś spowodowana pierwotnym bądź wtórym uszkodzeniem czynności jąder. W tym przypadku przyczyny braku plemników w nasieniu dzieli się w zależności od miejsca występowania zaburzenia na przedjądrowe oraz jądrowe.
Niezależnie od tego rozróżnia się czynniki genetyczne i nabyte. Można wymienić tu m.in. wady jąder, zaburzenia hormonalne lub negatywny wpływ zażywania niektórych leków, np. cytostatyków.
Poniżej zestawienie najważniejszych różnic między obiema postaciami:
- azoospermia obturacyjna: prawidłowa produkcja plemników, problem w ich odprowadzeniu; rokowanie lepsze;
- azoospermia nieobturacyjna: zaburzona spermatogeneza w jądrach; wymaga bardziej złożonej diagnostyki i leczenia.
U młodych mężczyzn azoospermia może wynikać m.in. z przebytego zapalenia jąder (np. po śwince), wnętrostwa lub wcześniejszych urazów w okolicy moszny.
Przeczytaj również:
Inseminacja domaciczna (IUI) – co to jest, kiedy się ją robi?
Azoospermia – jakie badania zrobić?
Diagnostyką i leczeniem niepłodności męskiej zajmują się lekarze androlodzy i to właśnie do nich powinniśmy kierować swe kroki po stwierdzeniu takiego problemu. Andrologią często zajmują się ginekolodzy, urolodzy, interniści oraz endokrynolodzy. Androlog dokonuje oceny mężczyzny w celu ustalenia przyczyny niepłodności, która obejmuje:
- wywiad,
- badanie przedmiotowe,
- dwie analizy nasienia przeprowadzone z zachowaniem miesięcznego odstępu,
- badania dodatkowe.
Dobrze przeprowadzony wywiad pozwala uzyskać odpowiedzi na temat czasu trwania związku, czasu starania o dziecko, przebytych chorób w dzieciństwie i w życiu dorosłym, ewentualnej obecności chorób przenoszonych drogą płciowych, przebytych operacji oraz ekspozycji gonad na czynniki toksyczne.
Następnym krokiem zmierzającej do ustalenia przyczyny braku plemników jest badanie przedmiotowe męskiego narządu płciowego oraz jąder z oceną ich wielkości i konsystencji.
Badanie nasienia (seminogram) powinno mieć miejsce po kilkudniowej abstynencji seksualnej. Próbka nasienia zostaje poddana badaniu w ciągu godziny od uzyskania. Ocenia się ilość plemników, ich ruchliwość, morfologię.
Badania hormonalne w rozpoznaniu azoospermii
Wśród dodatkowych badań wykonuje się badania ultrasonograficzne oraz ocenę endokrynologiczną. Azoospermię obturacyjną od nieobturacyjnej pozwalają odróżnić przede wszystkim wyniki badań hormonalnych.
W azoospermii obturacyjnej stwierdza się prawidłowe wartości hormonów folikulotropowego (FSH), luteinizującego (LH), testosteronu oraz inhibiny B. W przypadku stwierdzenia azoospermii nieobturacyjnej badania wskazują na wysokie FSH i LH oraz obniżone wartości inhibiny B we krwi. Im wyższe są stężenia FSH, tym mniejsza jest szansa na obecność plemników w nasieniu.
Przeczytaj również:
Bezpłodność – czym się różni od niepłodności? Czy da się ją wyleczyć?
Diagnostyka genetyczna w azoospermii
W diagnostyce azoospermii nieobturacyjnej dużą rolę odgrywają badania genetyczne. Należą do nich:
- kariotyp (badanie chromosomów) – pozwala wykryć aberracje chromosomalne, takie jak zespół Klinefeltera, który jest jedną z najczęstszych genetycznych przyczyn azoospermii;
- badanie mikrodelecji chromosomu Y – delecje w regionach AZF są odpowiedzialne za zaburzenia spermatogenezy u znacznego odsetka mężczyzn z azoospermią nieobturacyjną;
- badanie mutacji genu CFTR – istotne zwłaszcza przy obustronnym braku nasieniowodów (CBAVD), który jest częstą przyczyną azoospermii obturacyjnej.
Wyniki badań genetycznych mają znaczenie nie tylko diagnostyczne, ale również prognostyczne – pozwalają ocenić szansę na znalezienie plemników podczas biopsji jąder oraz ryzyko przeniesienia wady genetycznej na potomstwo.
Jak leczy się azoospermię – operacja, farmakologicznie, hormonalnie?
Postawienie odpowiedniej diagnozy odnośnie czynnika wywołującego jądrowe zaburzenia spermatogenezy pozwoli na wdrożenie prawidłowego leczenia. W przypadku azoospermii wynikającej z niedrożności przewodów nasiennych główną metodą leczenia jest operacja. Polega ona na mikrochirurgicznej rekonstrukcji przewodów wyprowadzających plemniki. Operacja odbywa się z jednoczesnym pobraniem plemników do zapłodnienia in vitro, na wypadek gdyby zabieg okazał się nieskuteczny.
Możliwa jest również biopsja jąder pacjenta celem bezpośredniego pobrania z nich materiału genetycznego, który następnie zostanie wykorzystany do zapłodnienia pozaustrojowego.
Choć pojawiają się doniesienia o możliwości leczenia hormonalnego azoospermii, obecnie nie jest to powszechnie stosowana metoda. Wciąż jest za mało danych, które świadczą o skuteczności tego rodzaju terapii.
Farmakologiczne leczenie azoospermii jest możliwe tylko w niewielkim odsetku przypadków postaci nieobturacyjnej, spowodowanej hipogonadyzmem hipogonadotropowym. W pozostałych przypadkach stosuje się leczenie chirurgiczne bądź pobranie plemników celem przeprowadzenia zapłodnienia pozaustrojowego.
Czas leczenia azoospermii jest zróżnicowany i zależy od jej przyczyny. Leczenie chirurgiczne azoospermii obturacyjnej może przynieść efekty w ciągu kilku miesięcy. W przypadku azoospermii nieobturacyjnej leczenie jest zazwyczaj bardziej długotrwałe i złożone, a jego wyniki mniej przewidywalne.
Przeczytaj również:
Badanie drożności jajowodów – na czym polega, kiedy wykonać, jak się przygotować i jakie są powikłania?
Koszty leczenia azoospermii i dostępność na NFZ
Podstawowe badania andrologiczne (seminogram, badania hormonalne) są częściowo dostępne w ramach NFZ po skierowaniu od lekarza pierwszego kontaktu lub specjalisty. Konsultacja andrologiczna na NFZ jest możliwa, jednak czas oczekiwania bywa długi.
Zabiegi chirurgiczne w ramach leczenia azoospermii obturacyjnej mogą być refundowane przez NFZ, jednak ich dostępność zależy od województwa i konkretnego ośrodka. Od czerwca 2024 roku w Polsce działa rządowy program „Tak dla in vitro" (na lata 2024–2028), który zapewnia pełne finansowanie procedur wspomaganego rozrodu ze środków publicznych – do 6 indywidualnych cykli in vitro na parę. Roczna pula środków wynosi co najmniej 500 mln zł. Program realizowany jest w 58 ośrodkach medycznie wspomaganej prokreacji w całej Polsce.
Szacunkowe koszty prywatnych badań i zabiegów:
- seminogram: 80–150 zł,
- badania hormonalne (FSH, LH, testosteron, inhibina B): 150–300 zł,
- badanie genetyczne (kariotyp, mikrodelecje Y): 400–800 zł,
- biopsja jąder (TESE/microTESE): 3 000–8 000 zł,
- zapłodnienie pozaustrojowe (IVF/ICSI): 8 000–15 000 zł za cykl.
Azoospermia a ciąża naturalna – czy można zajść w ciążę?
Uzyskanie potomstwa w wyniku zajścia w ciążę przy azoospermii jest możliwe tylko wówczas, gdy mamy do czynienia z azoospermią obturacyjną. Jest ona spowodowana przyczynami odwracalnymi, dlatego po wyleczeniu szanse na zajście w „ciążę naturalną” jak najbardziej istnieją.
Niepłodność może być spowodowana czynnikiem kobiecym oraz męskim. Wśród mężczyzn najczęściej jest to oligospermia (obniżona zawartość plemników nasieniu) oraz azoospermia. Część przypadków stanowią sytuacje spowodowane czynnikami odwracalnymi, część niestety nie. Proces diagnostyczny często jest trudny, ale odpowiednio szybkie postawienie diagnozy pozwala na uzyskanie własnego potomstwa.
Przeczytaj również:
Rezerwa jajnikowa – czym jest, normy, obniżona, ile wynosi, jak ją zbadać?
Azoospermia – najczęściej zadawane pytania
Czy azoospermia jest wyleczalna?
To zależy od jej rodzaju. Azoospermia obturacyjna, spowodowana niedrożnością dróg wyprowadzających, jest w wielu przypadkach odwracalna i poddaje się leczeniu chirurgicznemu. Azoospermia nieobturacyjna jest trudniejsza do leczenia, jednak nawet w jej przypadku możliwe jest pobranie plemników metodą TESE i przeprowadzenie zapłodnienia pozaustrojowego.
Ile trwa leczenie azoospermii?
Czas leczenia jest zróżnicowany. Przy przyczynach obturacyjnych efekty chirurgiczne mogą być widoczne po kilku miesiącach. Przy podłożu hormonalnym (hipogonadyzm hipogonadotropowy) terapia trwa zazwyczaj od kilku miesięcy do roku lub dłużej.
Czy azoospermia jest dziedziczna?
Niektóre przyczyny azoospermii mają podłoże genetyczne (np. mikrodelecje chromosomu Y, zespół Klinefeltera) i mogą być przekazane potomstwu. Dlatego przed leczeniem metodami wspomaganego rozrodu zaleca się konsultację genetyczną.
Czy azoospermia u młodych mężczyzn jest możliwa?
Tak. Azoospermia może dotyczyć mężczyzn w każdym wieku. U młodych mężczyzn jej przyczyną bywa m.in. przebyta świnka powikłana zapaleniem jąder, wnętrostwo lub uwarunkowania genetyczne.
Jak często występuje azoospermia?
Azoospermia występuje u około 1% ogółu mężczyzn i u 10–15% mężczyzn diagnozowanych z powodu niepłodności. Jest zatem stosunkowo rzadkim, lecz istotnym klinicznie zaburzeniem.
współpraca: redakcja Mamazone
