Czym jest endometrioza?
Endometrioza to choroba ginekologiczna charakteryzująca się obecnością komórek błony śluzowej macicy, czyli komórek endometrium, poza jamą macicy.
Ogniska endometriozy mogą rozwijać się w:
jajnikach,
jajowodach,
mięśniu macicy,
szyjce macicy,
pęcherzu moczowym,
jelitach,
obrębie jamy otrzewnej.
W rzadkich przypadkach ogniska chorobowe stwierdzano nawet w tak odległych lokalizacjach, jak wątroba, płuca czy mózg.
Nieprawidłowy rozrost tkanki endometrium poza wyściółką macicy prowadzi do powstawania przewlekłego stanu zapalnego, zrostów i torbieli, co powoduje silne dolegliwości bólowe oraz zaburzenia płodności.
Choroba charakteryzująca się taką ektopową lokalizacją błony śluzowej macicy reaguje na zmiany hormonalne zachodzące w trakcie cyklu miesiączkowego, a więc także krwawi podczas menstruacji. Ponieważ krew nie ma ujścia, pojawia się reakcja zapalna, która uszkadza otaczające tkanki i sprzyja powstawaniu ognisk chorobowych w obrębie miednicy mniejszej.
Endometrioza jest chorobą estrogenozależną, co oznacza, że jej aktywność jest ściśle powiązana z poziomem estrogenów w organizmie. Właśnie dlatego objawy często ustępują po menopauzie lub w czasie ciąży.
Przeczytaj również:
Torbiel jajnika – objawy, czy utrudnia zajście w ciążę?
Jakie są przyczyny endometriozy?
Przyczyny endometriozy nie zostały jednoznacznie wyjaśnione, jednak wyróżnia się kilka teorii. Najbardziej uznana mówi o tzw. wstecznym miesiączkowaniu – część krwi menstruacyjnej wraz z komórkami endometrium cofa się przez jajowody do jamy otrzewnej, gdzie osadza się na otrzewnej, jajnikach czy innych narządach. Inną hipotezą jest metaplazja komórek otrzewnej w kierunku komórek błony śluzowej macicy pod wpływem zmian hormonalnych. Wskazuje się również na udział czynników immunologicznych, które powodują, że organizm nie usuwa nieprawidłowo zlokalizowanych komórek. Powstawania endometriozy upatruje się także w czynnikach genetycznych – u kobiet z dodatnim wywiadem rodzinnym ryzyko jest istotnie wyższe. Zdarza się również, że ogniska endometriozy pojawiają się w bliznach pooperacyjnych, np. po cesarskim cięciu.
Potwierdzonym czynnikiem ryzyka jest wczesne wystąpienie pierwszej miesiączki (menarche) – badania wskazują, że kobiety, u których menarche nastąpiło przed 12. rokiem życia, są bardziej narażone na rozwój endometriozy.
Jakie są najczęstsze objawy endometriozy?
Objawy choroby są zróżnicowane i zależą od stopnia zaawansowania choroby oraz lokalizacji ognisk endometriozy. Najczęstsze objawy endometriozy to bolesne miesiączkowanie, które wykracza poza normę fizjologiczną i nie ustępuje po stosowaniu zwykłych leków przeciwbólowych. Charakterystycznym objawem endometriozy jest także przewlekły ból w obrębie miednicy mniejszej, nasilający się w trakcie menstruacji. U części pacjentek pojawiają się obfite miesiączki i zaburzenia cyklu miesiączkowego.
Dolegliwości bólowe mogą towarzyszyć także podczas współżycia, oddawania moczu i wypróżnień. W przypadkach głębokiego naciekania zmiany chorobowe w pęcherzu moczowym lub jelitach mogą prowadzić do krwiomoczu czy krwi w stolcu. Ogniska choroby w mięśniu macicy sprzyjają powstawaniu tzw. adenomiozy, której objawy obejmują nasilone krwawienia i ból. Często towarzyszą temu problemy z płodnością, wynikające z uszkodzenia jajników, jakości komórek jajowych czy obecności zrostów mechanicznie utrudniających zapłodnienie.
Ważnym, choć rzadko podkreślanym objawem, są konsekwencje psychologiczne przewlekłego bólu – depresja, stany lękowe i obniżona jakość życia. Szacuje się, że postawienie właściwej diagnozy zajmuje średnio 5–10 lat od wystąpienia pierwszych objawów, co naraża pacjentki na długotrwałe cierpienie i progresję choroby.
Przeczytaj również:
Polip endometrialny – przyczyny, objawy, skutki, leczenie, czy jest groźny?
Ile kobiet w wieku rozrodczym w Polsce cierpi na endometriozę?
Szacuje się, że endometrioza dotyczy około 6–10% kobiet w wieku rozrodczym. W grupie pacjentek zgłaszających przewlekły ból miednicy lub trudności z zajściem w ciążę odsetek ten wzrasta nawet do 50%. W Polsce może to oznaczać setki tysięcy kobiet, które zmagają się z dolegliwościami wynikającymi z obecności ognisk endometriozy, a część z nich wciąż nie ma postawionej diagnozy. Według szacunków, endometrioza może dotyczyć nawet 1 miliona Polek w wieku rozrodczym. Dane epidemiologiczne NFZ nie oddają jednak rzeczywistej skali problemu, gdyż brak swoistego biomarkera sprawia, że wiele przypadków pozostaje niezdiagnozowanych. Na świecie choroba dotyka około 190 milionów kobiet.
Dane epidemiologiczne wskazują, że występowanie endometriozy jest istotnym problemem zdrowia publicznego, ponieważ wpływa zarówno na jakość życia, jak i na możliwości rozrodcze kobiet w wieku produkcyjnym.
Jakie badania wykonuje się w diagnostyce endometriozy?
Podstawą diagnostyki endometriozy jest dokładny wywiad i badanie ginekologiczne. Lekarz ginekolog, podejrzewając chorobę, zwraca uwagę na przewlekły ból, charakter dolegliwości i ich związek z cyklem miesiączkowym. Badanie ginekologiczne może ujawnić zgrubienia lub bolesność w obrębie miednicy mniejszej. Badaniem pierwszego wyboru jest ultrasonografia przezpochwowa, a w przypadku lokalizacji w odbytnicy czy pęcherzu moczowym stosuje się również badanie przezodbytnicze lub przezbrzuszne. W diagnostyce endometriozy istotne znaczenie ma rezonans magnetyczny, szczególnie gdy istnieje podejrzenie głębokiego naciekania narządów.
Laparoskopia nadal jest jednak niezastąpiona jako metoda pozwalająca na bezpośrednią wizualizację ognisk chorobowych i pobranie wycinków do badania histopatologicznego.
Aktualnie dopuszcza się zastosowanie tzw. terapii empirycznej jako testu diagnostycznego – jeśli objawy silnie sugerują endometriozę, a badania obrazowe są negatywne, lekarz może wdrożyć leczenie hormonalne. Ustąpienie dolegliwości po jego zastosowaniu z dużym prawdopodobieństwem potwierdza rozpoznanie.
Przeczytaj również:
Niedrożność jajowodów – czym jest, jak się objawia, leczenie
Na czym polega leczenie endometriozy?
Strategia leczenia endometriozy zależy od wieku pacjentki, stopnia zaawansowania choroby, nasilenia objawów endometriozy oraz planów związanych z macierzyństwem. Na czym polega leczenie endometriozy? Może ono obejmować leczenie zachowawcze, farmakologiczne oraz leczenie operacyjne endometriozy. W wybranych przypadkach stosuje się także łączenie różnych metod.
Zgodnie z aktualnymi wytycznymi, kluczowe jest wdrożenie długofalowego planu leczenia z maksymalizacją farmakoterapii hormonalnej i minimalną liczbą interwencji chirurgicznych. Holistyczne podejście – obejmujące także wsparcie psychologiczne, fizjoterapię i dietę – staje się nieodłącznym elementem nowoczesnej terapii.
Leczenie zachowawcze
Leczenie zachowawcze polega przede wszystkim na łagodzeniu objawów, redukcji dolegliwości bólowych i poprawie jakości życia. Stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne oraz leki przeciwbólowe, które zmniejszają silne dolegliwości bólowe związane z cyklem miesiączkowym.
Należy pamiętać, że NLPZ działają wyłącznie objawowo – nie wpływają na powstawanie nowych ognisk endometriozy ani nie hamują postępu choroby
Leczenie farmakologiczne
Leczenie farmakologiczne obejmuje terapię hormonalną, której zadaniem jest zahamowanie aktywności ognisk endometriozy. Najczęściej stosuje się doustne środki antykoncepcyjne, progestageny, analogi GnRH czy systemy domaciczne uwalniające hormony. Leczenie hormonalne zmniejsza nasilenie objawów i hamuje progresję choroby, jednak nie prowadzi do trwałego wyleczenia. Terapia farmakologiczna jest skuteczna szczególnie u pacjentek, które nie planują ciąży w najbliższym czasie.
Nie wykazano jednoznacznej przewagi jednego rodzaju leczenia hormonalnego nad innymi – wybór metody jest uwarunkowany indywidualną skutecznością, profilem działań niepożądanych, kosztem oraz preferencjami pacjentki. Terapia farmakologiczna jest szczególnie wskazana u pacjentek nieplanujących ciąży w najbliższym czasie.
Leczenie operacyjne endometriozy
Leczenie operacyjne endometriozy polega na chirurgicznym usunięciu ognisk chorobowych. Leczenie chirurgiczne endometriozy można podzielić na zabiegi oszczędzające, które mają na celu usunięcie zmian przy zachowaniu płodności oraz radykalne leczenie chirurgiczne, stosowane w przypadku zaawansowanych zmian. Radykalne leczenie chirurgiczne może obejmować usunięcie macicy wraz z przydatkami, szczególnie w przypadkach, gdy inne metody terapii endometriozy nie przynoszą efektów, a pacjentka nie planuje ciąży.
Nawet po leczeniu operacyjnym ryzyko nawrotu choroby jest znaczące. Dlatego po zabiegu zaleca się kontynuację farmakoterapii hormonalnej w celu ograniczenia ryzyka nawrotu objawów.
Przeczytaj również:
Dieta w endometriozie – produkty wskazane, przeciwskazane, przykładowy jadłospis
Czy kobieta z endometriozą może mieć problemy z zajściem w ciążę?
Endometrioza jest jedną z głównych przyczyn niepłodności u kobiet. W przypadku endometriozy dochodzi do zaburzeń owulacji, pogorszenia jakości komórek jajowych, uszkodzenia struktur anatomicznych miednicy mniejszej i powstawania zrostów, które mechanicznie utrudniają połączenie komórki jajowej z plemnikiem. Nieleczona endometrioza znacznie zmniejsza szanse na naturalne zajście w ciążę. Jednak w wielu przypadkach, szczególnie po zastosowaniu leczenia chirurgicznego endometriozy, pacjentki odzyskują możliwość poczęcia. W leczeniu niepłodności związanej z endometriozą stosuje się także techniki wspomaganego rozrodu, takie jak in vitro.
Szacuje się, że 30–50% kobiet z endometriozą może doświadczać trudności z zajściem w ciążę. Jednak nie oznacza to, że każda pacjentka jest bezpłodna – wiele kobiet z łagodną postacią choroby zachodzi w ciążę naturalnie. Specjaliści podkreślają, że nie należy odkładać planów rozrodczych, ponieważ wraz z upływem czasu choroba może powodować coraz poważniejsze powikłania.
Jak wygląda przebieg ciąży przy endometriozie?
Przebieg endometriozy w czasie ciąży może być różny. U wielu pacjentek objawy choroby ulegają złagodzeniu ze względu na brak cyklicznych zmian hormonalnych i zahamowanie aktywności ognisk endometriozy. Jednak endometrioza wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań położniczych, takich jak: poronienia, porody przedwczesne, łożysko przodujące czy krwawienia w trakcie ciąży. Choroba wymaga zatem indywidualnego nadzoru lekarza ginekologa i dostosowanego planu opieki.
Endometrioza wiąże się ze zwiększonym ryzykiem poronień – przyczyną mogą być zarówno zmiany anatomiczne w obrębie miednicy, jak i zaburzenia immunologiczne oraz przewlekły stan zapalny wpływające na implantację i utrzymanie ciąży.
Czy endometrioza jest śmiertelna?
Endometrioza nie jest chorobą śmiertelną, jednak jej przewlekły przebieg, silne dolegliwości bólowe i powikłania związane z płodnością mają ogromny wpływ na życie pacjentek. Zdarzają się przypadki zaawansowane, kiedy ogniska endometriozy naciekają jelita czy pęcherz moczowy, co wymaga skomplikowanego leczenia operacyjnego, ale nawet wtedy choroba nie stanowi bezpośredniego zagrożenia życia.
Ryzyko zachorowania na nowotwory nie jest znacząco wyższe u kobiet z endometriozą – aktualne wytyczne zdecydowanie zalecają informowanie o tym pacjentek, aby ograniczyć niepotrzebny lęk.
Czy endometrioza jest uleczalna?
Endometrioza jest chorobą przewlekłą, a więc obecnie nieuleczalną w sensie całkowitego wyeliminowania ryzyka nawrotu. Nawet radykalne leczenie chirurgiczne nie daje stuprocentowej gwarancji, że ogniska endometriozy nie pojawią się ponownie. Jednak odpowiednie leczenie farmakologiczne, leczenie operacyjne i zachowawcze podejście pozwalają kontrolować objawy choroby, zmniejszać nasilenie dolegliwości i poprawiać szanse na ciążę. Dlatego współczesne podejście koncentruje się na indywidualnym dostosowaniu terapii do potrzeb pacjentki, uwzględniając jej wiek rozrodczy, plany macierzyństwa i stopień zaawansowania choroby.
Przeczytaj również:
Inseminacja domaciczna (IUI) – co to jest, kiedy się ją robi?
Leczenie endometriozy na NFZ – co się zmieniło?
Od 1 lipca 2025 roku w Polsce obowiązuje refundacja wysokospecjalistycznego leczenia endometriozy w ramach NFZ.
W ramach nowego systemu powstały wyspecjalizowane Centra Leczenia Endometriozy, w których dostępne są:
- pogłębiona diagnostyka, w tym specjalistyczne badania USG kwalifikujące do leczenia operacyjnego,
- kwalifikacja do leczenia operacyjnego i przeprowadzanie zabiegów,
- opieka pooperacyjna i monitorowanie stanu zdrowia,
- konsultacje interdyscyplinarne (ginekolog, urolog, proktolog, psycholog),
- refundowane leczenie farmakologiczne i chirurgiczne.
Terapia endometriozy weszła w skład szerszego programu zdrowia kobiet „Świadoma bezpieczna ja”, obejmującego również opiekę okołoporodową, badania prenatalne i refundację leczenia niepłodności metodą in vitro. Listę ośrodków realizujących program publikuje Ministerstwo Zdrowia na stronie gov.pl.
Najczęściej zadawane pytania o endometriozę
Czy endometrioza jest wyleczalna? Endometrioza jest chorobą przewlekłą i nie jest uleczalna w rozumieniu trwałego wyeliminowania choroby. Celem leczenia jest kontrola objawów, poprawa jakości życia i zachowanie płodności. Nawet po leczeniu chirurgicznym istnieje ryzyko nawrotu.
Jak długo trwa diagnostyka endometriozy? To jeden z największych problemów – postawienie właściwej diagnozy zajmuje w Polsce i na świecie średnio 5–10 lat od wystąpienia pierwszych objawów. Przyczyną są niespecyficzne symptomy, które bywają mylone z innymi schorzeniami.
Czy endometrioza jest dziedziczna? Tak, czynnik genetyczny odgrywa rolę w rozwoju endometriozy. Kobiety, których matki lub siostry chorowały na endometriozę, mają istotnie wyższe ryzyko zachorowania.
Czy z endometriozą można zajść w ciążę? Tak, wiele kobiet z endometriozą zachodzi w ciążę – zarówno naturalnie, jak i z pomocą metod wspomaganego rozrodu. Szanse zależą od stopnia zaawansowania choroby, obecności zrostów i torbieli oraz ogólnego stanu zdrowia pacjentki.
Czy endometrioza zawsze boli? Nie. Nasilenie bólu nie odzwierciedla stopnia zaawansowania choroby. Część kobiet z rozległą endometriozą może nie odczuwać wyraźnych dolegliwości, podczas gdy inne z niewielkimi zmianami cierpią na silny, przewlekły ból.
Ile kobiet w Polsce choruje na endometriozę? Szacuje się, że endometrioza dotyczy około 1 miliona Polek w wieku rozrodczym, choć ze względu na trudności diagnostyczne rzeczywista liczba może być wyższa.
współpraca: redakcja Mamazone
