Jakie ciśnienie u dziecka jest za wysokie?
O nadciśnieniu tętniczym mówimy wtedy, gdy ciśnienie krwi w tętnicach jest trwale podwyższone. U dzieci wyników pomiaru nie ocenia się według jednej, uniwersalnej normy, tak jak u dorosłych.
Zgodnie z wytycznymi Europejskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego (ESH) u dzieci i młodzieży poniżej 16. roku życia wynik porównuje się z siatkami centylowymi, które uwzględniają wiek, płeć i wzrost dziecka. W Polsce stosuje się siatki opracowane na podstawie badań polskiej populacji dziecięcej (badanie OLAF).
Centyl nie jest wartością ciśnienia. Pokazuje, jak wynik dziecka wypada na tle rówieśników tej samej płci i podobnego wzrostu:
poniżej 90. centyla – ciśnienie prawidłowe;
od 90. do 95. centyla – ciśnienie wysokie prawidłowe, które wymaga obserwacji;
95. centyl i więcej – wartości mogące wskazywać na nadciśnienie tętnicze, które wymagają dalszej diagnostyki u lekarza.
U młodzieży od 16. roku życia stosuje się już progi dla dorosłych:
poniżej 130/85 mmHg – ciśnienie prawidłowe;
130–139/85–89 mmHg – ciśnienie wysokie prawidłowe;
140/90 mmHg i więcej – nadciśnienie tętnicze.
Ten sam wynik w milimetrach słupa rtęci może więc oznaczać coś innego u różnych dzieci. Normy ciśnienia rosną wraz z wiekiem i wzrostem. Wartość, która u wysokiego 14-latka mieści się w normie, u niskiego 5-latka może przekraczać 95. centyl i wymagać dalszej diagnostyki. Dlatego wyniku dziecka nie należy porównywać z normami dla dorosłych (np. 140/90 mmHg). Interpretację najlepiej pozostawić lekarzowi.
Przeczytaj również:
Uzależnienie od słodyczy – przyczyny, objawy, skutki
Jak prawidłowo zmierzyć ciśnienie u dziecka?
Na wynik pomiaru wpływa wiele czynników, dlatego warto zadbać o odpowiednie przygotowanie dziecka i warunki badania.
Odpoczynek. Dziecko powinno być spokojne i odpoczywać co najmniej 5 minut przed pomiarem. Nie powinno też wcześniej biegać ani jeść.
Pozycja. Badanie wykonuje się w pozycji siedzącej, z plecami opartymi o oparcie krzesła, nieskrzyżowanymi nogami i stopami opartymi o podłogę. U niemowląt pomiar wykonuje się na leżąco.
Prawe ramię. Ramię powinno być podparte, np. na blacie stołu, na wysokości serca. Pomiar standardowo wykonuje się na prawym ramieniu, ponieważ na takich pomiarach opracowano normy dla dzieci. Pomiar na lewym ramieniu może zaniżać wynik, np. przy koarktacji aorty, czyli zwężeniu tej tętnicy.
Ciśnieniomierz. U dzieci zaleca się ciśnieniomierze naramienne. Nadgarstkowe nie są zalecane, bo ich wyniki są mniej dokładne, zwłaszcza u małych dzieci. Domowy ciśnieniomierz automatyczny dobrze sprawdza się do kontroli. W gabinecie podwyższony wynik lekarz często potwierdza tradycyjną metodą, za pomocą stetoskopu.
Rozmiar mankietu. Mankiet dobiera się do obwodu ramienia, a nie do wieku dziecka. Zbyt wąski zawyża wynik, a zbyt szeroki go zaniża. Szerokość części napełnianej powietrzem powinna wynosić ok. 40% obwodu ramienia, a jej długość obejmować 80–100% tego obwodu. Obwód mierzy się w połowie odległości między barkiem a łokciem.
Założenie mankietu. Mankiet zakłada się bezpośrednio na skórę, nie na rękaw. Dolna krawędź powinna znajdować się ok. 2–3 cm nad zgięciem łokciowym. Pod mankiet powinny dać się wsunąć 1–2 palce.
Spokój podczas badania. W trakcie pomiaru dziecko powinno siedzieć nieruchomo i nie rozmawiać.
Kilka pomiarów. Zaleca się wykonanie co najmniej dwóch pomiarów w odstępie 1–2 minut i zapisanie wyników.
Wynik należy interpretować na podstawie siatki centylowej, najlepiej razem z lekarzem.
Czy nadciśnienie u dziecka daje objawy?
Nadciśnienie tętnicze u dzieci najczęściej nie daje żadnych objawów albo są one mało charakterystyczne, czasem aż do rozwinięcia się powikłań. Dlatego tak ważne są regularne pomiary. Czujność rodziców powinny wzbudzić:
częste bóle głowy (zwłaszcza poranne) i zawroty głowy,
zaburzenia widzenia, np. mroczki przed oczami,
zmiany nastroju, rozdrażnienie lub apatia,
nawracające krwawienia z nosa,
szybkie męczenie się,
problemy z koncentracją,
duszności.
Uwaga: jeśli u dziecka z wysokim ciśnieniem pojawi się silny ból głowy, wymioty, nagłe zaburzenia widzenia, drgawki, zaburzenia świadomości lub duszność, należy niezwłocznie wezwać pogotowie (112) albo udać się na SOR.
Przeczytaj również:
Badanie wzroku u dziecka – wskazania, jak wygląda
Czy nadciśnienie u dzieci jest niebezpieczne?
Tak. Nieleczone nadciśnienie, nawet bezobjawowe, obciąża narządy. Może prowadzić do przerostu lewej komory serca, uszkodzenia nerek, zmian w naczyniach siatkówki oka i wcześniejszego rozwoju miażdżycy. Nadciśnienie z dzieciństwa często utrzymuje się w dorosłości. Wczesne wykrycie i leczenie pozwalają tym powikłaniom zapobiec.
Przyczyny i czynniki ryzyka nadciśnienia u dzieci
Wyróżnia się dwa rodzaje nadciśnienia tętniczego.
Nadciśnienie pierwotne (samoistne) nie ma jednej, konkretnej przyczyny. Występuje najczęściej u nastolatków. Kluczowe czynniki ryzyka to:
nadwaga i otyłość,
brak aktywności fizycznej,
nieprawidłowa dieta, uboga w warzywa i błonnik, a bogata w sól i tłuszcze nasycone,
przewlekły stres,
zbyt krótki sen,
obciążenie rodzinne, czyli nadciśnienie u rodziców.
Na ryzyko wpływają też niska masa urodzeniowa i wcześniactwo.
Nadciśnienie wtórne jest skutkiem innej choroby. Im młodsze dziecko, tym większe prawdopodobieństwo, że nadciśnienie ma charakter wtórny. Najczęstsze przyczyny to:
choroby nerek i naczyń nerkowych (najczęstsza przyczyna),
wady serca i dużych naczyń, np. koarktacja aorty,
zaburzenia hormonalne, np. choroby nadnerczy i tarczycy,
obturacyjny bezdech senny,
niektóre leki i substancje, np. kortykosteroidy, leki stosowane w ADHD, antykoncepcja hormonalna, krople obkurczające śluzówkę nosa, a także napoje energetyczne.
Jedną z najczęstszych przyczyn nadciśnienia pierwotnego u dzieci jest otyłość. Nadmiar tkanki tłuszczowej sprawia, że serce musi pracować intensywniej. Prowadzi też do zaburzeń gospodarki hormonalnej i zatrzymywania sodu w organizmie, co podnosi ciśnienie.
Przy diagnozowaniu nadciśnienia lekarz zbiera wywiad dotyczący chorób w rodzinie, przebiegu ciąży i porodu, przyjmowanych leków oraz stylu życia dziecka.
Przeczytaj również:
Posiew moczu u dziecka – kiedy wykonać, jak pobrać próbkę i jak interpretować wyniki?
Jak lekarz rozpoznaje nadciśnienie?
Jeden podwyższony wynik nie wystarcza do rozpoznania. Nadciśnienie tętnicze u dziecka rozpoznaje się, gdy ciśnienie jest podwyższone (co najmniej 95. centyl) w pomiarach wykonanych podczas co najmniej trzech różnych wizyt.
Często lekarz zleca także ABPM, czyli całodobowe monitorowanie ciśnienia (holter ciśnieniowy). Badanie pozwala potwierdzić rozpoznanie i wykluczyć tzw. nadciśnienie białego fartucha, czyli wzrost ciśnienia wyłącznie w gabinecie z powodu stresu.
Po rozpoznaniu lekarz zleca badania, które mają wykryć ewentualną przyczynę nadciśnienia i ocenić, czy nie doszło do powikłań. Najczęściej są to:
USG nerek,
echo serca,
badanie dna oka.
Pomiar ciśnienia jest elementem rutynowych bilansów zdrowia. Zaleca się go wykonywać co najmniej raz w roku od 3. roku życia. U dzieci z czynnikami ryzyka (otyłość, choroby nerek, cukrzyca, wady serca, wcześniactwo) mierzy się je częściej, także przed 3. rokiem życia.
Leczenie nadciśnienia tętniczego u dzieci
Sposób leczenia zależy od rodzaju nadciśnienia, wysokości ciśnienia i stanu zdrowia dziecka.
Nadciśnienie pierwotne. Podstawą jest zmiana stylu życia:
regularna aktywność fizyczna, najlepiej co najmniej 60 minut ruchu dziennie;
zdrowa dieta z ograniczeniem soli, słodyczy i żywności przetworzonej, a z większą ilością warzyw i owoców;
redukcja masy ciała, jeśli dziecko ma nadwagę lub otyłość;
ograniczenie czasu przed ekranem;
odpowiednia ilość snu;
unikanie używek, w tym napojów energetycznych.
Jeśli mimo tych zmian ciśnienie nie wraca do normy, zwykle po kilku miesiącach lekarz włącza leki obniżające ciśnienie. Leczenie farmakologiczne rozpoczyna się od razu, gdy nadciśnienie daje objawy, ciśnienie jest bardzo wysokie, doszło do uszkodzenia narządów albo dziecko choruje także na cukrzycę lub przewlekłą chorobę nerek.
Nadciśnienie wtórne. Najważniejsze jest leczenie choroby, która je wywołuje. Czasem wymaga to zabiegu, np. przy koarktacji aorty. Często konieczne są również leki obniżające ciśnienie. Zdrowy styl życia jest zalecany zawsze, ale w nadciśnieniu wtórnym nie wystarcza.
Leki zawsze dobiera i kontroluje lekarz. Nie należy ich odstawiać ani zmieniać dawek na własną rękę.
Co zrobić po wysokim wyniku?
Jednorazowy podwyższony wynik nie jest jeszcze powodem do niepokoju. Ciśnienie mogło wzrosnąć np. z powodu stresu, wysiłku lub źle dobranego mankietu. Należy powtórzyć pomiar w spokojnych warunkach. Jeśli kolejne wyniki nadal są podwyższone, trzeba umówić wizytę u pediatry, który oceni je według siatek centylowych.
Jeśli wysokiemu ciśnieniu towarzyszą niepokojące objawy, takie jak silny ból głowy, zaburzenia widzenia, wymioty czy drgawki, należy niezwłocznie wezwać pomoc (112) lub udać się na SOR.
Przeczytaj również:
Cukrzyca u dziecka – przyczyny, pierwsze objawy, diagnostyka i leczenie
Najczęstsze pytania o nadciśnienie u dziecka
Czy dziecko może mieć nadciśnienie bez objawów?
Tak. Nadciśnienie tętnicze u dzieci w wielu przypadkach przebiega bezobjawowo. Dlatego tak ważne są regularne pomiary podczas bilansów zdrowia.
Jaki mankiet wybrać?
Mankiet dobiera się do obwodu ramienia dziecka, a nie do wieku. Część napełniana powietrzem powinna mieć szerokość ok. 40% obwodu ramienia i długość obejmującą 80–100% tego obwodu. Producenci ciśnieniomierzy podają na mankietach zakres obwodu ramienia, do którego są przeznaczone.
Czy jeden wynik wystarczy?
Do wykluczenia problemu u zdrowego dziecka zwykle wystarczy prawidłowy wynik podczas rutynowej kontroli. Do rozpoznania nadciśnienia jeden pomiar nie wystarcza. Podwyższone wartości muszą się powtórzyć podczas co najmniej trzech różnych wizyt, a lekarz często dodatkowo zleca ABPM.
Czy ABPM boli?
Nie. Badanie jest bezbolesne i nieinwazyjne. Mankiet napełnia się automatycznie co kilkanaście–kilkadziesiąt minut przez całą dobę, także w nocy, co może być niewygodne i czasem utrudniać sen.
Czy dziecko z nadciśnieniem może uprawiać sport?
Tak, a nawet powinno, bo regularny ruch pomaga obniżyć ciśnienie. Najbardziej zalecane są ćwiczenia aerobowe (wytrzymałościowe), takie jak pływanie, jazda na rowerze czy bieganie. Rodzaj i intensywność aktywności warto omówić z lekarzem. Przy bardzo wysokim, niekontrolowanym ciśnieniu lub powikłaniach sercowych lekarz może czasowo ograniczyć sporty wyczynowe i siłowe.
