Czym jest dziecięce porażenie mózgowe?
Dziecięce porażenie mózgowe to grupa trwałych, niepostępujących zaburzeń ruchowych i postawy, spowodowanych przez uszkodzenie mózgu w życiu płodowym, w trakcie porodu lub w okresie okołoporodowym. Motorycznym zaburzeniom towarzyszą: problemy związane z napięciem mięśniowym, zaburzenia czucia, percepcji, trudności poznawcze, komunikacyjne, behawioralne oraz wtórne problemy mięśniowo-szkieletowe. Stopień niepełnosprawności u każdego pacjenta jest inny i zależy przede wszystkim od obszaru mózgu, na jakim doszło do degradacji tkanki mózgowej.
Mózgowe porażenie jest niepostępujące, co oznacza, że utrzymuje się na stałym poziomie. Częstość występowania porażenia mózgowego w Polsce to 2 do 2,5 przypadków na 1000 żywych urodzeń.
Mózgowe porażenie dziecięce – postacie
Biorąc pod uwagę występujące objawy, możemy wyróżnić następujące postacie mózgowego porażenia dziecięcego:
- diplegia spastyczna (obustronne porażenie kurczowe) – dochodzi do wzmożonego napięcia mięśniowego i niedowładu mięśniowego tylko w kończynach dolnych. W kończynach górnych objawy mogą być widoczne w minimalnym stopniu lub być w ogóle niewidoczne. Dzieci chodzą na bardzo wąskiej podstawie lub na palcach;
- tetraplegia spastyczna (czterokończynowe porażenie mózgowe) – towarzyszy mu niedowład lub wzmożone napięcie mięśniowe zarówno kończyn dolnych jak i górnych. Typowe dla tej odmiany jest znaczne upośledzenie umysłowe, zaburzenia połykania oraz tendencja do ataków padaczkowych;
- porażenie połowicze (hemiplegia spastyczna) – zaburzenia postawy, ruchów i napięcia mięśniowego występują po jednej stronie ciała. Słabsza strona charakteryzuje się spastycznym (zgięciowym) ustawieniem ręki i nogi;
- postać pozapiramidowa MPD – występują ruchy mimowolne obejmujące mięśnie twarzy, artykulacyjne i całej głowy.
Dziecięce porażenie mózgowe – przyczyny
Mózgowe porażenie dziecięce MPD może wystąpić z wielu powodów. Mimo coraz bardziej rozwiniętej diagnostyki, u znacznej liczby osób nie udaje się określić jednej konkretnej przyczyny. Czynniki wpływające na wystąpienie mózgowego porażenia dziecięcego to:
- nieprawidłowości powstałe w życiu płodowym (najczęściej w okolicy 25 tygodnia ciąży) – wady wrodzone, infekcje przebyte u matki (np. różyczka, toksoplazmoza), zbyt wysokie stężenie bilirubiny we krwi, zatrucie toksynami;
- czynniki środowiskowe – spożywanie alkoholu i palenie papierosów w czasie ciąży, leki i substancje toksyczne, zaburzenia metaboliczne;
- zakłócony przebieg porodu – komplikacje w trakcie porodu (poród kleszczowy, niedotlenienie dziecka, poród przedwczesny);
- w przebiegu rozwoju dziecka – wynik uszkodzenia mózgu przez przebyte infekcje ośrodkowego układu nerwowego (zapalenie opon mózgowych), zakażenia układu nerwowego, urazy mechaniczne, dzieci o niskiej masie urodzeniowej.
Objawy mózgowego porażenia dziecięcego
Objawy w zależności od rodzaju choroby mogą mieć różny charakter oraz stopień nasilenia. Najczęstsze symptomy to przede wszystkim:
- asymetryczne układanie się dziecka;
- zaburzenia napięcia mięśniowego – wzmożone napięcie mięśniowe lub wiotkość mięśni;
- zaburzenia koordynacji;
- przetrwałe odruchy fizjologiczne;
- zaburzenia mowy;
- drżenie kończyn czy mimowolne ruchy kończyn;
- niepełnosprawność intelektualna.
Jak zdiagnozować dziecięce porażenie mózgowe?
Rozpoznanie mózgowego porażenia dziecięcego opiera się głównie na szczegółowej obserwacji objawów klinicznych, przeprowadzeniu wywiadu medycznego z rodzicami. Wskazówki, które mogą pomóc w rozpoznaniu MPD to:
- opóźnienia w rozwoju motorycznym dziecka – dzieci z porażeniem mózgowym mogą wykazywać opóźnienia w osiąganiu kolejnych etapów rozwoju motorycznego, takich jak: siadanie, raczkowanie czy chodzenie;
- nieprawidłowa postawa ciała – dzieci cierpiące na MPD mogą doświadczać trudności z utrzymaniem równowagi oraz nieprawidłowej postawy ciała,;
- spastyczność – dzieci z MPD przez mogą wykazywać nadmierne napięcie mięśniowe, które powoduje dolegliwości bólowe, utrudnia prawidłowe zakresy ruchu i w konsekwencji prowadzi do powstawania przykurczów;
- trudności w mówieniu lub połykaniu – u małych pacjentów cierpiących na MPD często obserwuje się problemy z artykulacją, mówieniem, czy połykaniem, które bezpośrednio wynikają z zaburzeń kontroli mięśni;
- trudności w uczeniu się – u niektórych dzieci mogą wystąpić problemy z nauką, koncentracją oraz funkcjami poznawczymi.
Dzieci, u których stwierdzono występowanie czynników ryzyka, powinny być poddane ścisłej obserwacji w pierwszych miesiącach życia, zanim objawy będą jeszcze w pełni widoczne. Umożliwia to wczesne wdrożenie wybranej metody rehabilitacji już w początkowych etapach rozwoju choroby.
Lekarz może zlecić również badania obrazowe mózgu (rezonans magnetyczny, tomografię komputerową, ultrasonografię mózgu, EEG). Warto pamiętać, że powyższe badania mogą dostarczać ważnych informacji na temat uszkodzenia tkanki mózgowej, jednak nie zawsze są wystarczające do ostatecznego rozpoznania. Diagnostyka MPD musi być holistyczna oraz interdyscyplinarna po to, by na jak wcześniejszym etapie wykryć wszystkie zaburzenia rozwoju dziecka. Diagnoza MPD nie określa stopnia niepełnosprawności dziecka.
Leczenie mózgowego porażenia dziecięcego
Przyczynowe leczenie mózgowego porażenia dziecięcego nie jest obecnie możliwe. Terapia polega więc na zachowaniu jak największej sprawności małych pacjentów (a później dorosłych), na niwelowaniu bólu oraz poprawie jakości życia w zakresie motoryki, komunikacji oraz żywienia. Niezwykle istotna jest ciągła rehabilitacja i terapia logopedyczna.
Dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym powinny być otoczone kompleksową specjalistyczną opieką: neurologa, ortopedy, pediatry, fizjoterapeuty, psychologa i logopedy. Specjaliści monitorują rozwój dziecka oraz pilnują, aby nie doszło do nadmiernego przeciążenia dziecka.
Rehabilitacja dzieci i dorosłych z MPD
Porażenie mózgowe stanowi złożony zespół objawów, dlatego wymaga indywidualnego podejścia do małego pacjenta. Obecnie MPD nie da się całkowicie wyleczyć, jednak systematyczna oraz kompleksowa rehabilitacja neurologiczna i sensomotoryczna poprawiają jakość życia osób zmagających się ze schorzeniem. Celem terapii jest przede wszystkim zapobieganie różnorodnym deformacjom stawowym, poprawa niewłaściwych wzorców ruchowych oraz przywrócenie właściwego napięcia mięśniowego. Program rehabilitacyjny musi być dobierany indywidualnie na podstawie stopnia niepełnosprawności dziecka.
Wśród skutecznych metod usprawniania wyróżniamy:
- metodę Vojty;
- metodę NDT-Bobath;
- metodę integracji sensorycznej;
- hipoterapię i dogoterapię;
- ćwiczenia komunikacyjne.
W wielu przypadkach dla złagodzenia skutków przykurczów mięśni oraz leczeniu spastyczności, wykonywane są ortopedyczne zabiegi chirurgiczne, mające na celu poprawę sprawności. Wymienione powyżej formy nie wyczerpują możliwości, jakie obecnie są dostępne dla pacjentów z MPD.
