Czym jest zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych?
Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (ZOMR, łac. meningitis) to ostra, stanowiąca zagrożenie dla życia, infekcyjna, gorączkowa choroba struktur ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Jest to także najczęstsza postać zakażenia OUN. Zapalenie obejmuje opony oraz przestrzenie międzyoponowe. Dotyczy ono błon oponowych i rdzenia kręgowego.
Choroba najczęściej występuje u niemowląt oraz dzieci do 4. r.ż. Jest bardzo niebezpieczna, ponieważ może mieć zarówno narastający przez kilka dni, lub piorunujący, trwający kilka lub kilkanaście godzin przebieg, który gwałtownie się pogarsza.
Może ona doprowadzić m.in. do: trwałego uszkodzenia mózgu i innych powikłań neurologicznych, a także porażenia kończyn, wodogłowia, ropni mózgu, upośledzenia słuchu oraz śmierci. W celu szerzenia wiedzy o objawach tej groźnej choroby, których znajomość może uratować zdrowie i życie, dzień 24 kwietnia został nazwany Światowym Dniem Zapalenia Opon Mózgowo-Rdzeniowych.
Jakie są przyczyny zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych u dzieci?
Przyczynami zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych mogą być różnego rodzaju urazy czaszki, przebyte choroby, leczenie immunosupresyjne oraz różne patogeny, w tym wirusy i bakterie. Do najczęściej występujących czynników etiologicznych zalicza się: wirusa kleszczowego zapalenia mózgu, który jest odpowiedzialny za wirusowe zapalenie opon mózgowych oraz bakterie, takie jak pneumokoki i meningokoki, wywołujące bakteryjne zapalenia opon mózgowych.
Przeczytaj również:
Gorączka u niemowlęcia – od jakiej temperatury zbijać, kiedy jechać do lekarza?
W jaki sposób patogeny dostają się do organizmu?
Patogeny wnikają do organizmu najczęściej drogą kropelkową (czyli przez oddychanie tym samym powietrzem, co nosiciel) oraz poprzez kontakt z jego wydzielinami, np. śliną. Z tego względu dzieci często zarażają się od rówieśników, np. podczas wspólnych zabaw w przedszkolu czy picia z jednej butelki. Innym sposobem dostania się bakterii do organizmu jest droga pokarmowa.
Rodzaje zapalenia opon mózgowych
Bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (BZOMR) jest najbardziej niebezpiecznym rodzajem tej choroby. Wywoływane jest ono m.in. przez meningokoki (w tym dwoinkę gram-ujemną Neisseria meningitidis), które powodują inwazyjną chorobę meningokokową (IChM), objawiającą się zapaleniem opon mózgowych lub sepsą, a nawet dwoma tymi chorobami równocześnie, co zwiększa ryzyko zgonu chorego. Inne bakterie, które wywołują BZOMR, to: pneumokoki, np. Streptococcus pneumoniae, paciorkowce, np. Streptococcus agalactiae oraz bakterie Escherichia coli i Listeria monocytogenes.
Bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych dzieli się w zależności na wywoływany odczyn zapalny na zapalenia:
- ropne o charakterze granulocytarnym. Czynnikami ryzyka przy tego typu zakażeniach ropnych są m.in.: urazy czaszki, szczególnie pęknięcia kości czaszki, leczenie immunosupresyjne, choroby nowotworowe, ostre zapalenie ucha środkowego czy agranulocytoza u chorych na białaczkę;
- aseptyczne o charakterze limfocytarnym, spowodowane m.in. kiłą, brucelozą czy anaplazmozą.
Wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jest wywoływane najczęściej przez enterowirusy, wirusa kleszczowego zapalenia mózgu i wirusy rodzaju Herpes. Grzybicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych należy do rzadkości i jest spowodowane głównie działalnością grzybów Candida spp. Za pasożytnicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych odpowiadają przede wszystkim pasożyty –Toxoplasma gondii oraz Trichinella spiralis.
Innymi rodzajami zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, które jednak udało się niemal całkowicie wyeliminować za sprawą obowiązkowych szczepień, są:
- gruźlicze zapalenie opon mózgowych, wywoływane przez prątki gruźlicy. Choć dzięki obowiązkowym szczepieniom przeciwko gruźlicy zostało ono praktycznie wyeliminowane, może niestety powrócić z powodu sceptycznego nastawienia części społeczeństwa do szczepień;
- nagminne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych z powikłaniami w postaci utraty słuchu;
- zapalenie opon mózgowych spowodowane działalnością bakterii otoczkowych, takich jak Haemophilus influenzae typu B.
Przeczytaj również:
Wodogłowie – co to jest? Przyczyny, objawy, diagnostyka, leczenie, rokowania
Objawy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych
Objawy zapalenia opon mózgowych różnią się w zależności od wieku chorego. Na początku mogą one przypominać infekcję dróg oddechowych lub popularne choroby wirusowe, dlatego trzeba uważnie obserwować dziecko.
U noworodków i niemowląt mogą wystąpić: uwypuklenie i tętnienie ciemiączka, które jest skutkiem wzmożonego ciśnienia śródczaszkowego oraz zaburzenia łaknienia i drgawki. U dzieci w 1. roku życia występują: gorączka, duszność, nasilony niepokój, płaczliwość, drgawki, nudności, wymioty, biegunka, apatia oraz hipotermia, która źle rokuje dla życia dziecka. U dzieci powyżej 1.-2. roku życia zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych daje wyraźne objawy, takie jak: wysoka gorączka, silne bóle głowy oraz objawy oponowe.
Najbardziej charakterystyczne objawy ZOMR to:
- wysoka gorączka, powyżej 39 stopni Celsjusza;
- silne bóle głowy, które nie ustępują po podaniu leków przeciwbólowych;
- senność;
- sztywność karku;
- światłowstręt;
- wysypka krwotoczna, która nie znika pod wpływem ucisku (jest ona typowym objawem inwazyjnej – sepsy meningokokowej);
- silne wymioty;
- zaburzenia świadomości;
- bóle mięśni i stawów.
Przeczytaj również:
Sepsa u dziecka – co to jest? Przyczyny, objawy, leczenie, powikłania. Ryzyko zgonu
Profilaktyka zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych u dzieci
Ryzyko zachorowania na zapalenie opon mózgowych można zmniejszyć za pomocą odpowiedniej profilaktyki, do której należą przede wszystkim szczepienia ochronne. Najważniejsze w kontekście zapobiegania zapaleniom opon mózgowych są szczepienia przeciwko meningokokom typu B, które odpowiadają za około 70 – 80 proc. zakażeń dzieci do 1. roku życia.
Niestety ten rodzaj szczepionki wciąż należy zaledwie do szczepień zalecanych, co oznacza, że rodzice muszą za nią zapłacić z własnej kieszeni, chyba że dany samorząd terytorialny ją dofinansowuje. Zdrowie dzieci jest bezcenne, dlatego warto zapisać je na szczepienia przeciwko meningokokom, a tym samym uchronić je od zakażenia meningokokami, które należą do najgroźniejszych przyczyn neuroinfekcji.
Diagnostyka i leczenie zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych u dzieci
W celu postawienia dokładnej diagnozy lekarz wykonuje badania: podmiotowe, przedmiotowe, laboratoryjne z krwi oraz punkcję lędźwiową, w celu zbadania płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR). Ostatnie wymienione badanie jest potrzebne do określenia przyczyny ZOMR. Należy je wykonać, chyba że występują przeciwwskazania do jego przeprowadzenia. Należą do nich m.in. obrzęk mózgu, śpiączka czy bardzo ciężki stan zdrowia dziecka. W niektórych przypadkach konieczne może być jeszcze wykonanie badań obrazowych, czyli tomografii komputerowej.
Należy pamiętać, że leczenie zapalenia opon mózgowych zawsze wymaga pomocy lekarskiej, a decyzja dotycząca leczenia leży w gestii lekarza prowadzącego. W przypadku skierowania do szpitala, leczenie zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych odbywa się na oddziale chorób zakaźnych. Każdy przypadek ZOMR powinien być zgłoszony do właściwych dla miejsca rozpoznania zakażenia jednostek Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
Sposób leczenia zależy od przyczyny, która wywołała chorobę. Przy bakteryjnym zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych jak najszybciej podaje się antybiotyki o szerokim spektrum działania. Następnie, po uzyskaniu szczegółowych wyników badań, modyfikuje się rodzaj podanego antybiotyku. Dodatkowo włącza się także: płynoterapię, sterydoterapię, leczenie przeciwdrgawkowe i przeciwobrzękowe. Leczenie przyczynowe obejmuje leki przeciwwirusowe w wybranych przypadkach. Leczenie objawowe, czyli dożylne nawadnianie oraz podawanie leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych, stosuje się w większości przypadków wirusowego zapalenia opon mózgowych.
Przeczytaj również:
Terapia SI – na czym polega terapia integracji sensorycznej?
Powikłania i rokowania po zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych
Rokowanie po przebyciu zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych zależy przede wszystkim od czasu postawienia diagnozy i szybkości rozpoczęcia leczenia. Jeśli terapia zostanie podjęta zbyt późno (powyżej 6–12 godzin od pojawienia się pierwszych objawów), organizm dziecka może ponieść nieodwracalne szkody.
Najczęstsze powikłania przewlekłe
- trwały ubytek słuchu – wirusy i bakterie często atakują nerw słuchowy (szczególnie meningokoki);
- zaburzenia rozwoju językowego i poznawczego – u dzieci, które przebywały w śpiączce szpitalnej, może wystąpić opóźnienie w nauce mowy;
- epilepsja – często wynika ze zmian pozostałych w mózgu po infekcji;
- zaburzenia neurologiczne – porażenia, wodogłowie, problemy z widzeniem.
Rehabilitacja i opieka po wyjściu ze szpitala
Po wypisie do domu dziecko często wymaga wsparcia specjalistycznego. W ramach rehabilitacji wdraża się:
- ćwiczenia fizjoterapeutyczne – w celu wzmocnienia mięśni i redukcji spastyczności (wzmożonego napięcia mięśni);
- terapie logopedyczne – dla dzieci, które miały problemy z mówieniem lub przełykaniem;
- regularne badania specjalistyczne – szczególnie u niemowląt i małych dzieci kontrola wzroku oraz rozwoju psychomotorycznego jest konieczna przez co najmniej pierwsze 2–3 lata po chorobie.
współpraca: redakcja Mamazone
