Czym jest hirsutyzm i jak go rozpoznać?
Hirsutyzm, czyli nadmierne owłosienie u kobiet, to zaburzenie polegające na pojawianiu się włosów w miejscach, w których zazwyczaj występują one u mężczyzn, a więc na twarzy, np. nad górną wargą lub podbródku, na klatce piersiowej, brzuchu, pośladkach, plecach czy wewnętrznej stronie ud oraz okolicy brodawek sutkowych - czyli w obszarach ciała zależnych od androgenów. Dość często jest spowodowany łagodnymi przyczynami, ale nie powinno się go bagatelizować, ponieważ może być również sygnałem poważniejszych zaburzeń hormonalnych.
Poza tym, że na ciele występuje niechciane owłosienie, hirsutyzmowi mogą towarzyszyć również inne objawy, takie tak:
obniżenie barwy głosu;
łysienie typu męskiego (łysienie androgenowe, objawiające się cofaniem linii włosów – zakolami oraz przerzedzaniem na czubku głowy);
problemy skórne – trądzik;
pomniejszenie tkanki piersiowej, a wzrost masy mięśniowej;
powiększenie łechtaczki (klitoromegalia).
Objawy te, podobnie, jak owłosienie typu męskiego, mają związek z nadmiarem męskich hormonów płciowych w organizmie kobiety.
Warto wiedzieć, że hirsutyzm dotyczy wyłącznie niektórych partii ciała, a wyrastające włosy są grube i ciemne. Z kolei jeśli intensywne owłosienie występuje wszędzie, wówczas mówi się o hipertrichozie. Rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma postaciami intensywnego owłosienia ma istotne znaczenie zarówno w diagnostyce, jak i dalszej terapii, ponieważ leczenie hipertrichozy wygląda zupełnie inaczej niż w przypadku pacjentek z hirsutyzmem. Dla przykładu, nasilenie hipertrychozy mogą powodować niektóre leki stosowane w terapii trądziku, więc leczenie może polegać wyłącznie na zmianie leku.
Najczęstsze przyczyny hirsutyzmu u kobiet
Bezpośrednią przyczyną hirsutyzmu jest podwyższony poziom męskich hormonów płciowych, głównie testosteronu. Może to być spowodowane przez:
zespół policystycznych jajników, mający wpływ na podwyższony poziom androgenów, mogący prowadzić do zaburzeń miesiączkowania czy bezpłodności, a także do problemów z utrzymaniem prawidłowej masy ciała;
chorobę nadnerczy – zespół Cushinga, związany z długotrwałym podwyższonym poziomem kortyzolu (hormonu stresu);
wrodzony przerost nadnerczy, który może powodować nieprawidłowe wytwarzania hormonów przez nadnercza, w tym także androgenów;
guzy w jajnikach lub nadnerczach, prowadzące do wirylizacji (maskulinizacji), czyli rozwoju u kobiet cech fizycznych typowych dla mężczyzn za sprawą wydzielania androgenów;
hiperprolaktynemia, czyli zwiększona produkcja prolaktyny;
nadwaga i otyłość, zaburzające gospodarkę hormonalną;
zaburzenia hormonalne, np. wynikające z menopauzy;
doustna antykoncepcja, leki steroidowe, leki stosowane w leczeniu endometriozy lub z fluoksetyną;
Rozwój hirsutyzmu zazwyczaj zaczyna się powoli i stopniowo ewoluuje, a pierwsze objawy pojawiają się najczęściej w okresie dojrzewania.
Jak wygląda diagnostyka hirsutyzmu?
Choć w łagodzeniu objawów hirsutyzmu pomocne mogą być zabiegi kosmetyczne, takie jak depilacja laserowa czy rozjaśnianie owłosienia, warto najpierw udać się na wizytę do lekarza, którzy pomoże poznać przyczyny hirsutyzmu i dobrać właściwe leczenie.
Diagnostyka hirsutyzmu opiera się głównie na obserwacji i wywiadzie lekarskim. Dla rozpoznania i oceny problemy stosuje się skalę puntową Ferrimana i Gallweya. Po obserwacji owłosienia w strefach anatomicznych typowych dla objawów hirsutyzmu przyznaje się punkty w skali od 0 (całkowity brak owłosienia) do 4 (bardzo intensywne owłosienie). Punktacja od 8 do 15 wskazuje na hirsutyzm łagodny. Jednak skala ta nie jest do końca miarodajna – miejsce poddane zabiegom kosmetycznym, bez włosów, zostanie ocenione na mniej punktów, podczas gdy zniwelowane są objawy, a nie przyczyny. Jeśli jednak skala zasugeruje nadprodukcję androgenów, wówczas konieczne mogą się okazać dalsze badania, w tym badania obrazowe, takie jak USG jajników i nadnerczy oraz badania hormonalne (testosteron, DHEA-S (siarczan dehydroepiandrosteronu), prolaktyna, a czasem 17-OH progesteron, DHEA, DHT (dihydrotestosteron), hormony tarczycy. Warto również wykonać badania metaboliczne – skontrolować poziom glukozy i insuliny we krwi, ponieważ insulinooporność może łączyć się z zespołem policystycznych jajników (PCOS).
Warto wiedzieć, że hirsutyzm może występować również bez nadmiernej produkcji androgenów, przy prawidłowych wynikach badań i regularnych miesiączkach. Jest to tak zwany hirsutyzm idiopatyczny. Pojawia się on w związku z większą wrażliwością mieszków włosowych na androgeny i jest uwarunkowany genetycznie.
Metody leczenia hirsutyzmu
W leczeniu hirsutyzmu, w zależności od stopnia jego nasilenia oraz pochodzenia, stosuje się terapię farmakologiczną połączoną z metodami kosmetycznymi. Najczęściej stosuje się:
środki antykoncepcyjne, zawierające estrogen i progesteron, aby przywrócić równowagę hormonalną;
antyandrogeny, czyli środki blokujące androgeny, najczęściej stosowane w przypadku braku poprawy po stosowaniu środków antykoncepcyjnych;
kremy z eflornityną – substancją czynną hamującą fazę wzrostu włosa, do stosowania miejscowego.
W przypadku łagodnego hirsutyzmu lub hirsutyzmu idiopatycznego, leczenie skupia się głównie na poprawie komfortu życia – stosowanie leków nie zawsze jest konieczne, ale kobiety chętnie korzystają z zabiegów kosmetycznych, szczególnie z depilacji laserowej.
Czy dieta i styl życia mogą pomóc?
Dieta i styl życia mają istotny wpływ na gospodarkę hormonalną. Co warto robić dla prawidłowego funkcjonowania układu hormonalnego oraz by kontrolować objawy hirsutyzmu?
Obserwować swój cykl miesięczny, kontrolować masę ciała, wykonywać badania poziomu hormonów w przypadku stosowania zabezpieczenia antykoncepcyjnego.
W przypadku problemów z kontrolą wagi, warto skonsultować się z dietetykiem w celu dobrania niskokalorycznej, odpowiednio zbilansowanej diety.
Pilnować regularności posiłków.
Sięgać po produkty, które nie powodują skoków cukru we krwi, o niskim indeksie glikemicznym.
Stosować suplementacje: magnez, witaminę B6, Witaminę E.
Nawadniać organizm – pić więcej wody.
Unikać przetworzonych produktów, tłuszczów nasyconych i tłuszczów trans.
Unikać używek – alkoholu i papierosów.
Dbać o regularną aktywność fizyczną.
Kiedy i do jakiego specjalisty zgłosić się z hirsutyzmem?
Kiedy kobieta zauważy, że włosy pojawiają się w nietypowych miejscach (na twarzy, klatce piersiowej, podbródku, plecach, wokół sutków czy na pośladkach), rosną szybko, są sztywne, grube i ciemne – jest to sygnał, że należy udać się do specjalisty.
Jaki specjalista będzie pomocny, jeśli podejrzewa się u siebie hirsutyzm?
Lekarz pierwszego kontaktu – może wydać skierowanie na podstawowe badania krwi, insuliny oraz hormonów, a także do odpowiedniego specjalisty, np. endokrynologa.
Endokrynolog – lekarz zajmujący się badaniem i leczeniem zaburzeń hormonalnych, w tym także nadmiaru androgenów.
Ginekolog – jeśli poza nadmiernym owłosieniem zauważy się nieregularne miesiączki, może to być objawem zespołu policystycznych jajników.
Dermatolog – dobierze odpowiednie metody kosmetyczne oraz sposoby pielęgnacji skóry.
Czy jest możliwe całkowite wyleczenie hirsutyzmu? Wszystko zależy od jego podłoża. Jeśli jego powodem jest obecność guza jajnika lub nadnercza, ich chirurgiczne usunięcie mogą go wyleczyć. Niezbędna jest więc odpowiednia diagnostyka i kompleksowa terapia.
