Czym jest zespół policystycznych jajników?
Zespół policystycznych jajników (PCOS) jest schorzeniem endokrynologicznym, które występuje – w zależności od źródeł – u 8-13% kobiet w wieku reprodukcyjnym. Związany jest on z zaburzeniami hormonalnymi – przede wszystkim z nadprodukcją męskich hormonów płciowych (hiperandrogenizmem) oraz z nieregularnymi owulacjami lub ich brakiem.
Charakterystyczną cechą tego zespołu jest również obraz jajników na USG, które są większe niż normalnie oraz cechują się obecnością licznych pęcherzyków. U wielu pacjentek z PCOS współistnieją także inne problemy zdrowotne, takie jak: insulinooporność, otyłość, cukrzyca typu 2 czy zaburzenia gospodarki lipidowej.
Przyczyny zespołu policystycznych jajników
Dotychczas nie stwierdzono jednej konkretnej przyczyny odpowiedzialnej za powstawanie zespołu policystycznych jajników. Uważa się, że w jego etiologii znaczenie mają zarówno czynniki hormonalne, genetyczne, jak i środowiskowe.
PCOS jest zespołem dziedziczonym wieloczynnikowo. Istotę genetycznego komponentu w etiologii tego schorzenia podkreśla fakt, że około 20-30% sióstr pacjentek z rozpoznanym PCOS oraz 25-50% ich matek również choruje na tę przypadłość. Natomiast najistotniejszym czynnikiem środowiskowym, który znacznie zwiększa ryzyko wystąpienia PCOS, jest otyłość.
Zaburzenia hormonalne są główną przyczyną objawów występujących w zespole policystycznych jajników. Jakie nieprawidłowości endokrynologiczne występują w PCOS?
Zwiększone wydzielanie LH (hormonu luteinizującego)
Uważa się, że nadmierne uwalnianie LH przez przysadkę mózgową jest kluczowym zaburzeniem hormonalnym w PCOS – hormon ten stymuluje komórki tekalne w jajnikach do wydzielania nadmiernej ilości androgenów.
Insulinooporność oraz hiperinsulinemia
Insulinooporność jest stanem, w którym obwodowe tkanki organizmu stają się mniej wrażliwe na insulinę – w odpowiedzi na to komórki beta trzustki wydzielają więcej insuliny, prowadząc do hiperinsulinemii. Z kolei insulina również stymuluje komórki tekalne jajników do uwalniania androgenów, a także zmniejsza syntezę białka SHGB, którego rolą jest wiązanie hormonów płciowych – gdy jest go mniej, pula wolnych androgenów się zwiększa.
Przeczytaj również:
Torbiel jajnika – objawy, czy utrudnia zajście w ciążę?
Hiperadrogenizm
Androgeny są męskimi hormonami płciowymi, które w niewielkich ilościach wydzielane są także u kobiet – syntezowane są one przede wszystkim w komórkach tekalnych jajników oraz w nadnerczach. Zalicza się do nich między innymi testosteron oraz androstendion. U kobiet z PCOS występuje nadmiar tych hormonów.
Objawy zespołu policystycznych jajników
Na początku należy zaznaczyć, że zespół policystycznych jajników jest jednym z najbardziej heterogennych zaburzeń endokrynologicznych – jego obraz i przebieg kliniczny potrafi się znacząco różnić pomiędzy pacjentkami. Objawy PCOS zależą oczywiście od zmian hormonalnych, ale nie tylko – duże znaczenie ma także wrażliwość tkanek pacjentki na androgeny oraz kwestia współistnienia otyłości. Jakie objawy mogą występować w przebiegu PCOS?
Zaburzenia owulacji
Zaburzenia miesiączkowania są jednym z głównych kryteriów rozpoznania PCOS. Najczęściej, w 70% przypadków, występują zbyt rzadkie owulacje, których skutkiem są rzadkie miesiączki oraz zbyt długie i nieregularne cykle miesiączkowe, trwające nawet ponad 35 dni.
Natomiast u 20% pacjentek z PCOS występuje całkowity brak owulacji, który wiąże się z wtórnym brakiem miesiączki. Zdarza się również tak, że pacjentki mają regularne krwawienia miesiączkowe, lecz ich owulacje są nieregularne – w związku z tym celem oceny owulacji należy przeprowadzić oddzielne badania (USG lub badanie progesteronu w fazie lutealnej). W przebiegu zespołu policystycznych jajników regularne owulacje zdarzają się stosunkowo rzadko – tylko u 5-10% pacjentek.
Skutkiem zaburzeń lub całkowitego braku owulacji u pacjentek z PCOS bywa niepłodność. Czasem pacjentki dowiadują się, że mają na zespół policystycznych jajników dopiero w procesie diagnostyki niepłodności. U kobiet z tym zespołem występuje również 2-krotnie większe ryzyko poronień samoistnych.
Przeczytaj również:
Rezerwa jajnikowa – czym jest, normy, obniżona, ile wynosi, jak ją zbadać?
Objawy hiperandrogenizmu
Nadmiar androgenów u pacjentek z PCOS powoduje kilka charakterystycznych objawów, takich jak:
- nadmierne owłosienie typu męskiego (hirsutyzm),
- trądzik,
- przetłuszczanie się włosów,
- łysienie androgenowe (łysienie typu męskiego).
Zaburzenia metaboliczne
Zespołowi policystycznych jajników często towarzyszy otyłość – występuje ona u około 40-60% pacjentek dotkniętych tym zespołem. U kobiet z PCOS rozpoznaje się otyłość centralną, inaczej androidalną, w której nadmierna tkanka tłuszczowa gromadzi się przede wszystkim w okolicach brzucha.
Otyłość u kobiet z PCOS silnie wiąże się ze stanami takimi jak insulinooporność czy zaburzenia lipidowe – wzrost trójglicerydów oraz cholesterolu LDL. Aż 70% otyłych pacjentek z PCOS ma współistniejącą insulinooporność, co z czasem może doprowadzić do rozwoju nietolerancji glukozy lub wręcz cukrzycy typu 2. Natomiast u pacjentek z PCOS, które mają prawidłową masę ciała, insulinooporność także jest możliwa, ale rzadsza – rozwija się u 30% z nich.
W parze z insulinoopornością często występuje hiperinsulinemia, której objawem klinicznym jest rogowacenie ciemne. To schorzenie dermatologiczne charakteryzujące się występowaniem ciemnobrązowych oraz nadmiernie zrogowaciałych zmian na skórze. Najczęściej można je zauważyć w obrębie pach, szyi czy dłoni.
Konsekwencje PCOS
Zespół policystycznych jajników wiąże się z wyższym ryzykiem zachorowania na raka endometrium. W związku z występowaniem zaburzeń metabolicznych w przebiegu tego zespołu, pacjentki mają także większe ryzyko rozwinięcia cukrzycy typu 2 oraz chorób układu krążenia, takich jak miażdżyca czy nadciśnienie tętnicze. Ważnym aspektem jest również niepłodność spowodowana zaburzeniami owulacji.
Przeczytaj również:
Niedrożność jajowodów – czym jest, jak się objawia, leczenie
Rozpoznanie zespołu policystycznych jajników
W diagnostyce PCOS posługujemy się przede wszystkim kryteriami rotterdamskimi. Według nich można postawić diagnozę zespołu policystycznych jajników, gdy zostaną spełnione dwa z trzech poniższych kryteriów:
- rzadkie owulacje lub ich całkowity brak,
- kliniczne lub biochemiczne wykładniki hiperandrogenizmu,
- obraz policystycznych jajników w badaniu USG lub podwyższone stężenie AMH
Jakie dokładnie cechy sprawiają, że jajniki można uznać za policystyczne? Zgodnie z aktualnymi wytycznymi ESHRE 2023, jajnik w badaniu USG musi spełnić poniższe warunki:
- w jajniku musi występować co najmniej 20 pęcherzyków o średnicy od 2 do 9 mm,
- a jego objętość musi wynosić co najmniej 10 cm3.
Warto jednak wziąć pod uwagę, że ten charakterystyczny obraz jajników w rzeczywistości nie jest specyficzny tylko dla PCOS – narządy te podobnie mogą wyglądać także w innych schorzeniach związanych z hiperandrogenizmem. W związku z tym przed postawieniem diagnozy PCOS trzeba najpierw wykluczyć między innymi choroby, takie jak: wrodzony przerost nadnerczy, zespół Cushinga czy guzy wydzielające androgeny.
Leczenie PCOS
W leczeniu zespołu policystycznych jajników u otyłych kobiet najważniejszym elementem jest modyfikacja stylu życia i redukcja masy ciała. Już sama utrata wagi potrafi u takich kobiet przywrócić występowanie owulacji, regularnych miesiączek oraz poprawić płodność oraz ogólną jakość życia.
Leczenie farmakologiczne dostosowuje się indywidualnie, biorąc pod uwagę objawy oraz plany prokreacyjne kobiety. Jeżeli kobieta nie planuje w najbliższym czasie ciąży, dobrym sposobem na poradzenie sobie z problemami związanymi z cyklem menstruacyjnym (rzadkie i nieregularne miesiączki) jest stosowanie doustnej antykoncepcji hormonalnej. Dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne regulują cykl miesiączkowy, zmniejszają ryzyko zachorowania na raka endometrium oraz jednocześnie łagodzą objawy hiperandrogenizmu. W celu zmniejszenia nasilenia objawów nadmiaru androgenów można do leczenia dołączyć leki antyandrogenne, takie jak spironolakton.
Wiele korzyści u pacjentek z PCOS przynosi przyjmowanie metforminy, leku powszechnie stosowanego w leczeniu cukrzycy typu 2. Metformina u pacjentek z PCOS zmniejsza insulinooporność, a także redukuje stężenie androgenów. Poza tym, u ponad 30% pacjentek samo stosowanie tego leku może przywrócić owulacyjne cykle miesiączkowe.
Przeczytaj również:
Badanie drożności jajowodów – na czym polega, kiedy wykonać, jak się przygotować i jakie są powikłania?
Co mówią najnowsze badania?
Badania nad PCOS w ostatnich latach skupiają się coraz bardziej na całościowym podejściu – nie tylko na leczeniu objawów, ale także podstawowych mechanizmów (metabolizmu, insulinooporności, hormonów) oraz nowoczesnych strategiach farmakologicznych.
Nowe wytyczne – kluczowe zmiany w 2023 r.
| Obszar | Wcześniej | Zmiana w 2023 r. |
|---|---|---|
| Indukcja owulacji | Klomifen pierwszej linii | Letrozol jako lek pierwszego wyboru; klomifen jako alternatywa |
| Ocena metaboliczna | rzadziej w standardzie | Zalecana rutynowa ocena insulinooporności, profilu lipidowego, lipazy |
| Leczenie otyłości/PCOS | głównie dieta i ćwiczenia | Dodanie analogów GLP-1 jako opcja terapeutyczna w wybranych przypadkach |
| U nastolatek | Kryteria jak u dorosłych | Zmiany w kryteriach diagnostycznych u nastolatek – bardziej zachowawce podejście |
Przykładowe metody leczenia – porównanie
| Metoda | Wskazanie | Zalety | Uwagi/ostrożności |
|---|---|---|---|
| Letrozol | Anowulacja u PCOS | lepsze wyniki niż klomifen w wielu badaniach | monitorowanie endometrium, potencjalne działania niepożądane |
| Metformina | PCOS + insulinooporność / przeciwwskazanie do stymulacji | poprawa profilu metabolicznego, możliwy wpływ na owulację | nie zawsze skuteczna jako monoterapia w owulacji |
| Analogi GLP-1 (np. semaglutyd, liraglutyd) | PCOS + otyłość/metabolizm zaburzony | redukcja masy ciała, poprawa hormonów | konieczne oceny długoterminowe, koszty, dostępność w Polsce |
| Styl życia (dieta + ruch) | każda kobieta z PCOS | podstawowe działanie, minimalne ryzyko | często trudność w utrzymaniu efektów bez wsparcia |
Przeczytaj również:
Ciąża pozamaciczna – przyczyny, objawy, postępowanie
Planowanie ciąży u kobiet z zespołem policystycznych jajników
Skutkiem zaburzeń owulacji występujących w przebiegu PCOS często jest niepłodność. Jednak nie oznacza to, że kobiety z tym zespołem nie mogą mieć dzieci – przy odpowiednim leczeniu zajście w ciążę jest jak najbardziej możliwe. Najważniejsze jest przywrócenie owulacji.
W celu indukcji owulacji jako leczenie pierwszego wyboeu stosuje się terapię letrozol – skuteczność letrozolu w przywracaniu owulacji jest wyższa niż klomifenu. Jeżeli leczenie letrozolem nie jest skuteczne, kolejnym krokiem jest zastosowanie kontrolowanej stymulacji owulacji z użyciem gonadotropin oraz analogów gonadoliberyny. Jeśli metody farmakologiczne zawiodą, można rozważyć leczenie laparoskopowe – elektrokauteryzację lub laserową waporyzację jajników. Warto wziąć pod uwagę także zastosowanie zapłodnienia pozaustrojowego.
Zespół policystycznych jajników – najczęściej zadawane pytania
Pytanie: Czy PCOS można całkowicie wyleczyć?
Odpowiedź: Nie ma obecnie metody całkowitego wyleczenia PCOS – jest to przewlekłe schorzenie endokrynologiczne i metaboliczne. Jednak odpowiednie leczenie i zmiana stylu życia mogą skutecznie złagodzić objawy, przywrócić owulację i poprawić jakość życia.
Pytanie: Czy każda kobieta z PCOS musi stosować farmakoterapię?
Odpowiedź: Nie. W wielu przypadkach pierwszym krokiem jest zmiana stylu życia (redukcja masy ciała, aktywność fizyczna, dieta). Farmakoterapia jest wskazana, gdy te działania są niewystarczające lub gdy występują konkretne wskazania (np. anowulacja, trudności z uzyskaniem ciąży, wyraźne zaburzenia metaboliczne).
Pytanie: Czy analogi GLP-1 są już standardem leczenia PCOS w Polsce?
Odpowiedź: Jeszcze nie w pełni. To stosunkowo nowe podejście. Trwają badania dotyczące bezpieczeństwa, skuteczności i długoterminowych wyników u kobiet z PCOS. Jednak przybywa badań wskazujących na ich potencjał.
Pytanie: Czy AMH może być użyty jako test diagnostyczny PCOS?
Odpowiedź: Tak – zgodnie z wytycznymi ESHRE 2023 AMH (hormon anty-Müllerowski) może
zastąpić USG jako trzecie kryterium diagnostyczne u dorosłych kobiet.
Nie jest jednak wystarczające jako jedyne kryterium rozpoznania PCOS.
współpraca: redakcja Mamazone
