Choroba Hashimoto – czym jest?
Choroba Hashimoto jest znana również jako przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy lub przewlekłe limfocytowe zapalenie tarczycy. Jest to jedna z najczęstszych przyczyn niedoczynności tarczycy.
Oprócz klasycznej postaci choroby Hashimoto wyróżniamy także kilka innych wariantów tej choroby:
- włóknisty – występuje głównie u starszych kobiet;
- IgG4-zależny – rodzaj zapalenia tarczycy o agresywnym przebiegu;
- młodzieńczy – występujący poniżej 18. roku życia;
- poporodowe zapalenie tarczycy – występuje u około 8% kobiet w okresie roku od porodu.
Przeczytaj również:
Niedoczynność tarczycy w ciąży – czy można urodzić zdrowe dziecko?
Autoimmunologiczne zapalenie tarczycy – co to właściwie oznacza?
Schorzenia autoimmunologiczne polegają na tym, że układ immunologiczny atakuje własne komórki organizmu. Oznacza to, że układ odpornościowy atakuje tarczycę, co doprowadza do uszkodzenia jej miąższu i powoduje, że tarczyca nie wytwarza wystarczającej ilości hormonów.
W chorobie Hashimoto stwierdzane jest podwyższone miano przeciwciał przeciw peroksydazie tarczycowej (anty-TPO) albo przeciwko tyreoglobulinie (anty-TG) lub obu tych przeciwciał, a także występowanie nacieku limfocytarnego w obrębie tarczycy.
Warto wspomnieć, że u pacjentów z chorobą Hashimoto czasami występują również inne choroby autoimmunologiczne, takie jak np. reumatoidalne zapalenie stawów.
Dlaczego choroba Hashimoto występuje częściej u kobiet?
Obecność odczynów autoimmunologicznych skierowanych przeciwko antygenom tarczycy występują u aż 10 do 20% kobiet.
Jedna z hipotez dotyczących częstszego występowania choroby Hashimoto u kobiet zakłada, że wyłączenie jednego z dwóch chromosomów X u kobiet powoduje powstanie niewystarczającą ekspresję autoantygenów, co może być przyczyną zwiększonej częstości występowania chorób autoimmunologicznych u kobiet.
Choroba Hashimoto – jakie są jej przyczyny?
Podwyższony poziom przeciwciał przeciwtarczycowych oraz naciek limfocytarny doprowadzają do jej uszkodzenia, co upośledza pracę tarczycy.
Zmniejszone wydzielanie hormonów tarczycy powoduje, że przysadka mózgowa wydziela większe ilości TSH podejmując próbę skompensowania niedostatecznej pracy gruczołu. W zaawansowanej fazie choroby Hashimoto jest to jednak niemożliwe.
Nieleczona niedoczynność tarczycy cechuje się zatem podwyższonym stężeniem TSH, a obniżonym poziomem hormonów tarczycy.
Przeczytaj również:
Nadczynność tarczycy w ciąży – przyczyny, objawy, leczenie chorej tarczycy
Choroba Hashimoto – patogeneza
Patogeneza choroby Hashimoto jest wieloczynnikowa. Mają w niej udział zarówno czynniki środowiskowe, jak i genetyczne prowadzące do nieprawidłowości układu immunologicznego.
Istotne znaczenie w rozwoju choroby Hashimoto przypisuje się między innymi genom związanym z układem HLA, czyli układem zdolności tkankowej. Na jej rozwój mogą jednak wpływać również inne czynniki genetyczne.
Wśród czynników środowiskowych, jednym z najistotniejszych jest niedobór jodu, a także (choć w mniejszym stopniu) niedobór selenu.
Dlaczego niedobór jodu powoduje niedoczynność tarczycy?
Jod jest niezbędnym mikroelementem niezbędnym do produkcji hormonów tarczycy. Oznacza to, że niedobór jodu powoduje, że tarczyca nie posiada kluczowego składnika, aby wytworzyć hormony tarczycy w wystarczającej ilości, co może przyczynić się do tego, że u pacjenta pojawią się objawy niedoczynności tarczycy.
Przeczytaj również:
Poporodowe zapalenie tarczycy – objawy, badania, leczenie
Choroba Hashimoto – diagnostyka
W diagnostyce choroby Hashimoto wykorzystuje się dokładny wywiad lekarski uwzględniający objawy odczuwane przez pacjenta, a także badania laboratoryjne ukazujące pracę tarczycy oraz badania dodatkowe, takie jak USG tarczycy.
Badania laboratoryjne wykonywane przy podejrzeniu choroby Hashimoto to:
- oznaczenie stężenia TSH (hormonu wytwarzanego przez przysadkę mózgową, który steruje pracą tarczycy) – jest to pierwsze badanie przesiewowe wykonywane, gdy lekarz podejrzewa niedoczynność tarczycy;
- poziom hormonów tarczycy (fT4, fT3);
- oznaczenie stężenia przeciwciał przeciwtarczycowych – rutynowo oznacza się przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej (anty-TPO) oraz przeciwko tyreoglobulinie (anty-TG).
W USG tarczycy obserwowane jest powiększenie tarczycy (wole) lub wręcz przeciwnie, jej zmniejszenie oraz hipoechogeniczną strukturę miąższu tarczycy. Często zauważa się również powiększone węzły chłonne. Monitorowanie osób z chorobą Hashimoto za pomocą USG tarczycy jest ważne ze względu na zwiększone ryzyko zachorowania na raka tarczycy – dokładniej raka brodawkowatego tarczycy. W przypadku znalezienia podejrzanych zmian wykonuje się biopsję aspiracyjną cienkoigłową tarczycy.
Choroba Hashimoto – czym charakteryzuje się przebieg choroby?
Przebieg choroby Hashimoto można podzielić na cztery następujące po sobie fazy.
Pierwsza faza choroby Hashimoto charakteryzuje się występowaniem wyłącznie dyskretnych cech aktywacji immunologicznej (np. zaburzeń skupiania się makrofagów). Poziom hormonów tarczycy, TSH i przeciwciał tarczycowych jest prawidłowy. Na tym etapie nie pojawiają się jeszcze żadne objawy choroby Hashimoto.
W drugiej fazie choroby dochodzi do podwyższenia stężenia przeciwciał przeciwtarczycowych - jednego lub obu typów. W większości przypadków stężenie TSH nadal jest prawidłowe, nie stwierdza się także niedoboru hormonów tarczycy. Może dojść nawet do przejściowej, subklinicznej nadczynności tarczycy spowodowanej niszczeniem miąższu tarczycy i uwolnieniem zmagazynowanych w nim hormonów tarczycy.
Faza trzecia to faza subklinicznej niedoczynności tarczycy. Charakteryzuje się ona podwyższonym stężeniem TSH. Poziom hormonów tarczycy wciąż jest prawidłowy. To, czy wystąpią objawy choroby Hashimoto, a także ich nasilenie jest zmienne osobniczo.
Faza 4 to jawna, czyli pełnoobjawowa niedoczynność tarczycy. W tej fazie oprócz podwyższonego TSH obserwuje się obniżenie poziomu hormonów tarczycy, co skutkuje występowaniem objawów niedoczynności tarczycy.
Przeczytaj również:
TSH w ciąży – normy, kiedy oznaczać, za niskie, za wysokie
Jakie są objawy choroby Hashimoto?
Objawy choroby Hashimoto wynikają z niedoboru hormonów tarczycy, a więc są objawami niedoczynności tarczycy. Należą do nich:
- osłabienie i przewlekłe zmęczenie;
- zaburzenia snu;
- wahania nastroju, czasami także inne objawy psychiczne;
- obrzęki i uczucie ciężkości;
- bóle głowy,
- bóle mięśni i stawów;
- zimne dłonie i stopy, zwiększone odczuwanie zimna;
- nadmierne wypadanie włosów, łamliwość paznokci;
- sucha skóra;
- zaburzenia miesiączkowania i obfite miesiączki;
- dolegliwości trawienne.
Dodatkowo, w wyniku spadku tempa metabolizmu spowodowanego niedoborem hormonów tarczycy może dojść do rozwoju insulinooporności, a nawet cukrzycy typu 2.
Zmiany w szlakach metabolizmu tłuszczu mogą doprowadzić do wystąpienia miażdżycy, zwiększenia ryzyka incydentów sercowo naczyniowych, co jest szczególnie niebezpieczne dla pacjentów z chorobą Hashimoto, którzy mają oprócz tego choroby serca.
Choroba Hashimoto a ciąża
Zaburzenia czynności tarczycy – zarówno nadczynność, jak i niedoczynność tarczycy – mogą wiązać się z problemami z zajściem w ciążę. Wynikają one z zaburzenia pracy jajników i nieregularnych miesiączek. Mają one związek zarówno z obniżoną płodnością, jak i zwiększonym odsetkiem poronień u pacjentek z niedoczynnością tarczycy. Ze względu na to pacjentki z chorobą Hashimoto powinny być podczas ciąży objęte szczególną kontrolą.
Nie sprawia to jednak, że pacjentki chore na chorobę Hashimoto nie mogą zajść w ciążę. Badania pokazały, że prawidłowe leczenie choroby Hashimoto lewotyroksyną zmniejsza odsetek poronień, nadciśnienia indukowanego ciążą i innych powikłań położniczych.
Przeczytaj również:
Hashimoto a ciąża – jakie są szanse na dziecko?
Choroba Hashimoto – leczenie
W leczeniu niedoczynności tarczycy główne znaczenie ma leczenie farmakologiczne, jednak coraz większe znaczenie przypisuje się diecie, która ma wspomagać niwelowanie objawów choroby Hashimoto.
Choroba Hashimoto – farmakoterapia
W leczeniu choroby Hashimoto stosuje się leczenie substytucyjne. Oznacza to, że pacjenci dotknięci tą chorobą muszą przyjmować hormony tarczycy, najczęściej w formie tabletek zawierających lewotyroksynę. Tabletki te przyjmuje się rano, na czczo, co najmniej 30 minut przed pierwszym posiłkiem.
Bardzo istotny jest właściwy dobór dawki przez lekarza i regularne monitorowanie leczenia choroby Hashimoto. Wykorzystuje się do tego najczęściej oznaczenie stężenia TSH.
Choroba Hashimoto – dieta
Leczenie Hashimoto można wspomagać za pomocą diety. Właściwie dobrana dieta może spowalniać zachodzące w organizmie zmiany zapalne oraz łagodzić objawy choroby.
Istotne jest utrzymanie właściwej kaloryczności diety, dobranej do masy ciała pacjentów. Ważne jest także aby rozkład makroskładników w diecie był odpowiedni. W skomponowaniu diety może okazać się pomocna konsultacja dietetyczna.
Hashimoto – co pomaga – najnowsze badania (2023-2025)
W ostatnich latach pojawiło się sporo badań, które porządkują to, co naprawdę pomaga osobom z Hashimoto. Po pierwsze są to suplementy. Najlepiej przebadany jest selen (czasem w duecie z mio-inozytolem). Nowe przeglądy i metaanalizy pokazują, że u części pacjentów selen potrafi obniżyć poziom przeciwciał anty-TPO i anty-TG). To jednak nie zawsze przekłada się na wyraźną poprawę samopoczucia czy zmianę dawki hormonów, dlatego decyzję o suplementacji warto podejmować indywidualnie z lekarzem.
Witamina D: u osób z Hashimoto niedobór jest częsty, a polskie zalecenia z 2023 r. nadal rekomendują suplementację sezonową i/lub w grupach ryzyka. To są zalecenia ogólne dla populacji, nie „lek na Hashimoto”, ale utrzymywanie prawidłowego poziomu witaminy D jest rozsądne dla zdrowia ogólnego.
Dieta bezglutenowa bez rozpoznanej celiakii? Najnowsza metaanaliza sugeruje, że może ona niekiedy zmniejszać poziom przeciwciał i niektóre wskaźniki hormonalne, ale dowody są zbyt słabe, by zalecać ją wszystkim. Jeśli ktoś dobrze ją toleruje i widzi korzyści – można rozważyć, ale nie jest to obowiązek.
Przeczytaj również:
Brzuch tarczycowy – co to jest? Jak wygląda, od czego powstaje, jak leczyć?
Coraz częściej bada się też probiotyki i mikrobiotę jelitową. Nowe prace wskazują, że wybrane interwencje (np. szczep Lactiplantibacillus plantarum 299v) mogą poprawiać jakość życia i nawyki żywieniowe, ale nie wykazano trwałego wpływu na poziom hormonów tarczycy czy przeciwciał – traktuj je więc jako wsparcie stylu życia, a nie „terapię na Hashimoto”.
Jeśli chodzi o leczenie hormonalne, standardem pozostaje lewotyroksyna (L-T4). Nowością praktyczną są formy płynne i soft-gel: badania pokazują, że mogą one lepiej radzić sobie z problemami wchłaniania (np. przy jednoczesnym stosowaniu inhibitorów pompy protonowej, nietolerancji laktozy czy piciu kawy rano) i czasem pozwalają na przyjmowanie leku bliżej posiłku bez pogorszenia wyników. To bywa pomocne, gdy trudno utrzymać długą przerwę przed śniadaniem.
Dobra wiadomość dla „sów” i „skowronków”: pora przyjmowania leku (rano vs wieczorem) w najnowszej metaanalizie nie zmienia istotnie kontroli TSH – ważniejsza jest regularność. Wybierz porę, która ułatwia codzienne, konsekwentne przyjmowanie dawki.
Warto pamiętać o biotynie (popularny „witaminowy” składnik na włosy): wysokie dawki potrafią zafałszować wyniki badań tarczycy. Europejskie instytucje zalecają, by przed pobraniem krwi poinformować o suplementacji i zrobić przerwę zgodnie z zaleceniami laboratorium
I wreszcie jod w skali populacji. WHO/Europe (we współpracy z Iodine Global Network) zwraca uwagę, że w części krajów Europy znów widać oznaki niedoboru jodu (m.in. przez zmiany diety). To ważna informacja dla kobiet planujących ciążę i dzieci – profilaktyka jodowa i edukacja żywieniowa pozostają kluczowe.
Co wpływa na działanie lewotyroksyny?
| Czynnik | Co robi? | Co zalecić? |
|---|---|---|
| Kawa/napoje kofeinowe | obniżają wchłanianie tabletek lewotyroksyny | zachować 30–60 min odstępu; rozważyć formę płynną/soft-gel przy trudnościach |
| IPP (omeprazol itp.) | podnoszą pH żołądka, co powoduje gorsze wchłanianie lewotyroksyny | rozważyć zmianę formy na płynną/soft-gel; monitorować TSH |
| Wapń/żelazo, błonnik, soja | wiążą lek | odstęp ≥4 h od lewotyroksyny |
| Biotyna (wysokie dawki) | fałszuje wyniki TSH/FT4/FT3 | odstawić przed badaniem; uprzedzić laboratorium |
Przeczytaj również:
Prolaktyna – jakie są normy i co robić, gdy jest za wysoka
Hashimoto – o co najczęściej pytają pacjentki?
1. Czy muszę przejść na dietę bezglutenową przy Hashimoto?
Nie, jeśli nie masz celiakii ani nadwrażliwości na gluten. U części osób obserwuje się spadek przeciwciał, ale dowody są zbyt słabe, by zalecać to wszystkim. Decyzję warto podjąć z lekarzem/dietetykiem.
2. O której godzinie brać lewotyroksynę?
Najważniejsza jest regularność. Rano na czczo to klasyka, ale wieczorem też jest w porządku, jeśli tak łatwiej trzymać Ci się schematu (z zachowaniem odstępów od jedzenia/suplementów).
3. Kiedy rozważyć formę płynną lub soft-gelową lewotyroksyny zamiast tabletek?
Gdy masz problemy z wchłanianiem (np. przy inhibitorach pompy protonowej, chorobach przewodu pokarmowego), albo trudno Ci odczekać 30–60 min do śniadania. Te formy są mniej wrażliwe na pokarm/kawę.
4. Czy selen naprawdę pomaga?
U części pacjentów może obniżyć przeciwciała anty-TPO/anty-TG, ale wpływ na samopoczucie i dawki leku bywa niewielki. Rozważaj indywidualnie z lekarzem i unikaj nadmiaru (selen łatwo przedawkować).
5. Czy witamina D „leczy” Hashimoto?
Nie. Witamina D nie leczy choroby, ale jej niedobór jest częsty i warto go uzupełnić zgodnie z polskimi zaleceniami populacyjnymi. To element dbania o zdrowie ogólne.
6. Czy probiotyki mają sens?
Mogą poprawiać komfort trawienny i jakość życia, ale nie są terapią samej tarczycy. Traktuj je jako wsparcie stylu życia, dobierane do objawów i tolerancji.
7. Dlaczego muszę odstawić biotynę przed badaniami tarczycy?
Biotyna (popularny składnik „na włosy”) może zafałszować wyniki TSH/FT4/FT3. Zwykle zaleca się przerwę przed badaniem – zapytaj swojego lekarza o rekomendowany odstęp.
8. Hashimoto a ciąża – o czym pamiętać?
Przed planowaną ciążą i na jej początku zadbaj o docelowe TSH, odpowiednią podaż jodu (zgodnie z zaleceniami) i regularne kontrole. Dawka lewotyroksyny bywa do korekty po zajściu w ciążę.
współpraca: redakcja Mamazone
