Hipotrofia płodu – czym jest, od jakiej wagi, rokowania

Hipotrofia płodu – czym jest i jak ją rozpoznać?

Hipotrofia płodu, określana również jako wewnątrzmaciczne ograniczenie wzrastania płodu lub wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrastania płodu, to stan, w którym masa ciała płodu jest mniejsza niż 10. centyl dla danego wieku ciążowego. Oznacza to, że dziecko rozwija się wolniej niż większość płodów na tym samym etapie ciąży.

Istotą problemu jest więc zaburzenie dynamiki wzrastania płodu, często związane z nieprawidłową funkcją łożyska lub innymi czynnikami ograniczającymi dopływ tlenu i składników odżywczych.

Istotne znaczenie ma w tym przypadku właściwe rozpoznanie, ponieważ nie każdy płód o małej masie jest chory – część dzieci jest po prostu drobna, ale rozwija się prawidłowo, bez cech niedotlenienia czy zaburzeń metabolicznych.

Hipotrofii płodu – symetryczna i asymetryczna

Dzieci hipotroficzne zasadniczo dzieli się na trzy grupy:

• płody prawidłowo małe – jest to tzw. hipotrofia konstytucjonalna, która wynika z wzrostu i masy ciała matki oraz jej pochodzenia etnicznego;

• płody obciążone wewnątrzmacicznym ograniczaniem wzrastania (IUGR), związanym z nieprawidłowościami łożyska;

• płody obciążone wewnątrzmacicznym ograniczaniem wzrastania (IUGR), niezwiązanym z zaburzeniami łożyska – zalicza się tutaj wady wrodzone (chromosomalne), zakażenia płodu.

Innym podziałem hipotrofii noworodków jest podział na hipotrofię symetryczną i asymetryczną:

• hipotrofia symetryczna polega na równomiernym, proporcjonalnym zmniejszeniu wymiarów wszystkich części ciała płodu. Może do niej dojść przed 20. tygodniem ciąży. Czynnik sprawczy hipotrofii działa w pierwszej połowie ciąży (na przykład choroby genetyczne, zakażenia wewnątrzmaciczne, alkoholizm matki, palenie tytoniu);

• Hipotrofia asymetryczna manifestuje się prawidłowymi wymiarami główki i nóżek, ale za to małym obwodem brzuszka płodu (asymetria budowy ciała). Czynnik patogenny prowadzący do hipotrofii asymetrycznej działa w drugiej połowie ciąży. Przyczynami są między innymi cukrzyca ciężarnych, nadciśnienie tętnicze, anemia czy choroby nerek u matki. Do hipotrofii asymetrycznej dochodzi w II lub III trymestrze ciąży.

IUGR a hipotrofia płodu – czy to to samo?

Terminy IUGR (intrauterine growth restriction – wewnątrzmaciczne ograniczenie wzrostu) oraz hipotrofia płodu są stosowane zamiennie. Oba określenia opisują wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrostu, choć w praktyce klinicznej coraz częściej używa się określenia „ograniczenie wzrastania płodu”.

Przeczytaj również:

Skala Apgar– co to jest, punkty i wyniki

Jakie są normy wagi płodu w poszczególnych tygodniach ciąży?

Ocena masy płodu zawsze odnosi się do wieku ciąży, który ustala się na podstawie daty ostatniej miesiączki i potwierdza w pierwszym trymestrze podczas badania USG, najczęściej na podstawie długości ciemieniowo-siedzeniowej. W kolejnych tygodniach ciąży analizuje się wymiary płodu, takie jak obwód głowy, obwód brzucha oraz długość kości udowej, na podstawie których wyliczana jest szacunkowa masa ciała płodu.

Uzyskane wartości porównuje się z siatkami centylowymi dla danego wieku ciążowego. Pozwala to ocenić, czy rozwój dziecka przebiega harmonijnie, a także wychwycić ewentualne odchylenia w dynamice wzrastania płodu. W praktyce oznacza to, że ta sama masa ciała może mieścić się w normie w jednym tygodniu ciąży, a w innym wskazywać już na ograniczenie wzrastania płodu, jeśli nie odpowiada oczekiwanemu rozwojowi na danym etapie ciąży.

Hipotrofia płodu a niska masa urodzeniowa

Nie każde dziecko z niską masą urodzeniową ma hipotrofię wewnątrzmaciczną. Niska masa ciała może wynikać z wcześniactwa, czyli urodzenia przed ukończeniem odpowiedniego tygodnia ciąży, kiedy płód fizjologicznie nie zdążył jeszcze osiągnąć większej masy. W takiej sytuacji rozwój był prawidłowy dla danego wieku ciążowego, ale został przerwany zbyt wcześnie.

Przyczyny hipotrofii płodu – dlaczego dziecko nie rośnie prawidłowo?

Przyczyny hipotrofii są złożone i obejmują czynniki matczyne, płodowe oraz łożyskowe. Do najczęstszych należą:

• czynniki matczyne, takie jak: nadciśnienie tętnicze, choroby układu krążenia, przewlekłe choroby nerek, niewydolność nerek, ciężka anemia czy choroby autoimmunologiczne;

• wiek matki (bardzo młody lub powyżej 35-40 lat);

• palenie papierosów, picie alkoholu oraz stosowanie substancji psychoaktywnych;

• nieprawidłowy przebieg ciąży, w tym stan przedrzucawkowy czy powikłania naczyniowe;

• niewydolność łożyska, która ogranicza dopływ składników odżywczych i tlenu;

• zakażenia wewnątrzmaciczne oraz choroby genetyczne i wady chromosomowe;

• wady wrodzone, w tym wady serca i niedorozwój narządów wewnętrznych;

• nieprawidłowy przebieg naczyń pępowinowych, np. pojedyncza tętnica pępowinowa;
  ciąża mnoga, w której dochodzi do konkurencji o zasoby.

Szczególnie istotna jest tutaj niewydolność łożyska – gdy naczynia krwionośne nie funkcjonują prawidłowo, dochodzi do sytuacji, w której płód w łonie matki otrzymuje zbyt mało tlenu i substancji odżywczych, co utrudnia mu optymalny rozwój.

Przeczytaj również:

Biopsja kosmówki – jak przebiega, kiedy się ją wykonuje?

Jak diagnozuje się hipotrofię płodu w ciąży?

Podstawą rozpoznania hipotrofii jest badanie USG. Lekarz ocenia wymiary płodu i porównuje je z normami dla danego wieku ciążowego. Istotne znaczenie ma także analiza dynamiki wzrastania płodu w czasie.

W diagnostyce wykorzystuje się również badania przepływów naczyniowych (Doppler), które pozwalają ocenić funkcjonowanie łożyska i ryzyko niedotlenienia płodu. Uzupełnieniem mogą być markery biochemiczne oraz – w wybranych przypadkach – badanie genetyczne.

W przypadku rozpoznania hipotrofii ciężarna często kierowana jest do oddziału patologii ciąży, gdzie prowadzi się intensywny nadzór nad mamą i dzieckiem.

Jak wygląda noworodek z hipotrofią?

W badaniu przedmiotowym noworodka hipotroficznego możemy zaobserwować następujące cechy:

• noworodek sprawia wrażenie wychudzonego,

• ma luźną, wysuszoną skórę, która może być podbarwiona smółką,

• tkanka podskórna słabo rozwinięta,

• rzadkie włosy,

• noworodek jest pobudzony, sprawia wrażenia głodnego,

• pępowina wysycha szybko,

• często nie oddaje moczu w pierwszych godzinach po urodzeniu,

• często w sznurze pępowinowym stwierdza się tylko dwa naczynia.

Powikłania u noworodków hipotroficznych

U noworodków hipotroficznych mogą pojawić się specyficzne problemy kliniczne, takie jak:

• niedotlenienie okołoporodowe z koniecznością prowadzenia po porodzie resuscytacji,

• zaburzenia glikemii – obniżony lub podwyższony poziom glukozy,

• hipokalcemię – obniżony poziom wapnia,

• hipotermię – zaburzenia utrzymania ciepłoty ciała,

• zaburzenia hematologiczne – policytemia, czyli zwiększona liczba erytrocytów i wzrost objętości krwi krążącej; neutropenia, czyli obniżenie ilości granulocytów obojętnochłonnych, trombocytopenia, czyli małopłytkowość,

• infekcja wewnątrzmaciczna,

• martwicze zapalenie jelit,

• krwawienie do płuc (do powikłania może dojść na skutek hipotermii i niedotlenienia),

• szerokie ciemiączko przednie.

Przeczytaj również:

Małowodzie w ciąży – przyczyny, objawy, skutki, diagnostyka, leczenie

Rokowania przy hipotrofii płodu – czy dziecko może rozwijać się prawidłowo?

Rokowanie zależy od przyczyny oraz momentu wystąpienia zaburzeń. Wczesna hipotrofia płodu, rozwijająca się na początku ciąży, częściej wiąże się z poważnymi powikłaniami i może wynikać z wad genetycznych lub ciężkich zaburzeń łożyskowych. Późne ograniczenia wzrastania płodu, obserwowane w III trymestrze ciąży, częściej mają łagodniejszy przebieg. W wielu przypadkach rozwój dziecka po porodzie przebiega prawidłowo.

Nie można jednak bagatelizować ryzyka – hipotrofia płodu zwiększa prawdopodobieństwo powikłań, takich jak zaburzenia oddychania, zaburzenia metaboliczne czy problemy neurologiczne.

Czy hipotrofia płodu wymaga wcześniejszego porodu?

Decyzja o zakończeniu ciąży zależy od aktualnego stanu płodu, a przede wszystkim od oceny przepływów naczyniowych, zapisu KTG i parametrów biofizycznych. W przypadku zahamowania wzrastania płodu i pojawienia się cech niedotlenienia, takich jak nieprawidłowe przepływy w tętnicy pępowinowej czy przewodzie żylnym, konieczne może być wcześniejsze zakończenie ciąży.

Jeśli stan dziecka się pogarsza, a dalsze pozostawanie w łonie matki wiąże się z rosnącym ryzykiem poważnych powikłań, decyzja o porodzie podejmowana jest w oparciu o bilans korzyści i ryzyka. Uwzględnia się wiek ciąży, stopień dojrzałości płodu oraz dynamikę zmian w badaniach. W zależności od sytuacji klinicznej rozważa się indukcję porodu drogami natury lub cięcie cesarskie, przy czym nadrzędnym celem jest zapewnienie dziecku jak najlepszych warunków dalszego rozwoju poza organizmem matki.

Hipotrofia wewnątrzmaciczna płodu – leczenie

Leczenie nowonarodzonych dzieci z hipotrofią polega na wyspecjalizowanej opiece neonatologicznej oraz kontrolowaniu podstawowych funkcji i parametrów życiowych (na przykład temperatury ciała, masy ciała, saturacji, poziomu glikemii). Noworodki z hipotrofią mogą wymagać w pierwszych dniach przebywania w inkubatorze, który zapewni im odpowiednią temperaturę ciała. Jeśli noworodek ma problemy z doustnym przyjmowaniem pokarmu, wówczas zakłada się sondę żołądkową lub prowadzi żywienie parenteralne, czyli dożylne.

Zapobieganie hipotrofii noworodka

Prozdrowotny styl życia, odpowiednia opieka, stawianie się na obowiązkowe badania USG w trakcie ciąży, kontrola ciśnienia i glikemii przed i w trakcie ciąży – to zachowania, które przyczyniają się do redukcji ryzyka hipotrofii płodu i noworodka.

Bezwzględnie przeciwwskazane jest palenie papierosów i picie alkoholu w ciąży oraz w trakcie karmienia piersią – zahamowanie wzrostu płodu jest bowiem jednym z wielu niekorzystnych efektów zażywania tych substancji.

Co jeść przy hipotrofii płodu? Otóż nie ma żadnych konkretnych zaleceń co do diety przy hipotrofii płodu. Można, a nawet należy jeść wszystko, poza surowym mięsem i potrawami wędzonymi. Należy unikać głodówek i hipoglikemii.

Jak wygląda opieka nad noworodkiem z hipotrofią?

Noworodek z hipotrofią wymaga uważnej obserwacji już od pierwszych chwil po porodzie. U takich dzieci częściej pojawiają się trudności z oddychaniem, utrzymaniem prawidłowej temperatury ciała oraz stabilnym poziomem glukozy we krwi, co wynika z ograniczonych rezerw energetycznych.

Warto pamiętać, że hipotrofia płodu ma różne oblicza – jej przyczyny, przebieg i następstwa nie są takie same u wszystkich dzieci. Dlatego ogromne znaczenie ma wczesne rozpoznanie, systematyczna kontrola przebiegu ciąży oraz indywidualne podejście do każdej kobiety i jej dziecka.

współpraca: położna Bożena Pawłowska