Jak definiuje się samookaleczenia?
Samookaleczenia to celowe uszkodzenia własnego ciała, wykonywane w celu wywołania krwawienia, siniaków lub bólu.
Autoagresja ma na celu zadawanie bólu samemu sobie. Młoda osoba, która się okalecza, poprzez cierpienie fizyczne chce uwolnić się od dyskomfortu psychicznego, napięcia emocjonalnego, w tym negatywnych emocji i stanów emocjonalnych. Samookaleczenia zazwyczaj nie mają bezpośredniego celu samobójczego, jednak zwiększają ryzyko prób samobójczych w przyszłości. Początkiem tego typu zachowań jest późne dzieciństwo lub wiek nastoletni.
Zespół celowego samookaleczenia charakteryzuje się:
- napięciem przed dokonaniem uszkodzeń na ciele;
- brakiem umiejętności powstrzymania się przed dokonaniem samookaleczenia;
- odczuciem ulgi po samookaleczeniu.
Samouszkodzeń dokonuje się w celach:
- uwolnienia się od złych myśli i uczuć;
- rozwiązania problemów międzyludzkich;
- zastąpienia bólu psychicznego fizycznym, na którego skutek uruchamia się mechanizm opioidowy, który wywołuje przyjemne odczucia.
Przeczytaj również:
Kiedy udać się z dzieckiem do psychologa?
Dlaczego samookaleczenia przynoszą ulgę?
Istnieje kilka teorii, wyjaśniających mechanizmy kierujące osobą, która się okalecza. Jednym z wyjaśnień jest udział układu opioidowego i wydzielania endorfin, jednak mechanizmy odpowiedzialne za odczuwanie ulgi po samookaleczeniu są złożone i obejmują również regulację emocji oraz redukcję napięcia psychicznego.
Zadawanie sobie cierpienia powoduje rozładowanie napięcia i przynosi ulgę. Osoba okaleczająca się ma wrażenie, że odzyskuje poczucie kontroli nad swoim życiem, a ból psychiczny, który do tej pory czuła, mija. U części osób może rozwinąć się utrwalony wzorzec samookaleczeń, ponieważ zachowanie to przynosi chwilową ulgę i staje się sposobem radzenia sobie z trudnymi emocjami. Następuje ciągłe przekraczanie swoich granic i tylko samookaleczanie się po raz kolejny pomaga zlikwidować napięcie psychiczne.
Uważa się też, że u osób, które się okaleczają, występuje wyższy poziom opioidów, który sprawia, że są one mniej podatne na doznania bólowe, czyli mają większą tolerancję bólu, co sprawia, że mogą ranić się mocniej.
Przeczytaj również:
Cyberprzemoc – co to jest, rodzaje, skutki, jak reagować?
Jakie mogą być formy autoagresji?
Samouszkodzenia mogą przybierać różne formy oraz stopnie nasilenia — od powierzchownych zadrapań, po głębokie rany cięte. Najpopularniejsze z nich to:
- nacinanie skóry w obszarach: przedramion, nadgarstków, ramion, brzucha czy ud. Ten rodzaj autoagresji jest stosowany najczęściej i dotyczy aż 70-90% osób, które dopuszczają się samookaleczeń;
- przypalenia skóry, np. papierosem;
- zdarcia naskórka, zadrapania, rozdrapywanie skóry i strupów;
- gryzienie;
- połykanie ostrych przedmiotów;
- wyrywanie włosów z głowy;
- uderzanie głową o ścianę lub inną twardą powierzchnię;
- celowe upadki w celu łamania kości;
- wycinanie fragmentów ciała.
Okazuje się, że rodzaj samookaleczeń różni się w zależności od płci. Dziewczyny częściej decydują się na nacinanie i zadrapania, a chłopcy na przypalenia skóry.
Świadome ranienie się – kogo dotyczy najczęściej?
Zachowania autoagresywne dotyczą głównie młodych ludzi, czyli nastolatków oraz młodych dorosłych. Są wyrazem destrukcji i cierpienia. Zazwyczaj stwierdza się je u osób, które mają też inne problemy natury psychicznej, takie jak: depresja, schizofrenia oraz zaburzenia odżywiania, obsesyjno-kompulsyjne czy osobowościowe. Ponadto samookaleczenia aż trzy razy częściej dotyczą dziewczynek niż chłopców.
Zamierzone uszkodzenia własnego ciała dotyczą też dzieci z wadami wrodzonymi na skutek zaburzeń genetycznych, w tym z autyzmem i niepełnosprawnością intelektualną oraz nabytymi na skutek uszkodzeń mózgu.
Przeczytaj również:
Lęki dziecka: rodzaje lęków dziecięcych, sposoby radzenia sobie z lękami
Przyczyny samookaleczania się dzieci i młodzieży
Przyczyn dokonywania samookaleczeń jest wiele. Do najczęściej wymienianych należą:
- niestabilność emocjonalna w relacji z najbliższymi;
- brak więzi z rodzicami lub jej zaburzenie;
- nadmierna krytyka lub brak wsparcia ze strony rodziców;
- nadmierna opiekuńczość lub brak zainteresowania;
- przedwczesna separacja od rodziców lub ich rozwód;
- śmierć jednego lub obydwojga rodziców;
- poczucie beznadziejności;
- doświadczenie wydarzeń traumatycznych, takich jak: molestowanie na tle seksualnym, alkoholizm czy przemoc fizyczna lub psychiczna w rodzinie;
- aspekty społeczne, takie jak: poniżanie i nękanie ze strony rówieśników;
- trudności z nauką czy chęć zwrócenia na siebie uwagi;
- aspekty psychologiczne, np. poczucie winy, poczucie wykluczenia, niska samoocena.
Badania wykazały, że kobiety kaleczą się z powodu braku samoakceptacji i chęci ukarania siebie. Natomiast mężczyźni uszkadzają swoje ciało jako wyraz złości na otoczenie.
Czy samookaleczenia są próbą zwrócenia uwagi?
Samookaleczenia najczęściej nie wynikają z chęci manipulowania otoczeniem. Dla wielu młodych osób są sposobem radzenia sobie z bardzo silnymi emocjami, napięciem psychicznym, poczuciem bezradności, smutkiem, lękiem czy złością.
Zdarza się jednak, że dziecko lub nastolatek poprzez samookaleczanie próbuje zakomunikować swoje cierpienie otoczeniu. Nie oznacza to, że problem jest mniej poważny. Wręcz przeciwnie – jeśli młody człowiek nie potrafi wyrazić swoich emocji słowami, może szukać innych sposobów pokazania, że potrzebuje wsparcia i pomocy.
Niezależnie od motywacji samookaleczenia zawsze należy traktować poważnie. Nie wolno ich bagatelizować, wyśmiewać ani interpretować wyłącznie jako „szukania uwagi”. Każde celowe uszkadzanie własnego ciała jest sygnałem, że dziecko doświadcza trudności emocjonalnych, z którymi nie potrafi poradzić sobie samodzielnie.
Zamiast oceniać lub karać dziecko, warto spróbować spokojnie porozmawiać o jego uczuciach, okazać zrozumienie oraz, jeśli sytuacja tego wymaga, skorzystać z pomocy psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry dzieci i młodzieży.
Przeczytaj również:
Kłótnie przy dziecku – jaki mają wpływ na jego psychikę?
Jak rozpoznać samookaleczenia u dziecka lub nastolatka?
Najczęściej wyraźnie widać, że z dzieckiem dzieje się coś niedobrego. Zamyka się w sobie, unika kontaktu z otoczeniem lub reaguje agresją na każdą formę kontaktu. Może się zdarzyć, że będzie chciało chwalić się swoimi ranami, jednak przeważnie zakrywa je długimi rękawami. Mimo tego oznaki samookaleczenia się łatwo można dostrzec.
Co zrobić, gdy dziecko się okalecza?
Podstawą działania jest uważność nie tylko na potrzeby ciała, ale także ducha dzieci. To właśnie brak wsparcia emocjonalnego jest najczęstszą przyczyną samookaleczeń. Przeciążona oraz delikatna psychika dzieci i młodzieży nie wytrzymuje presji codzienności, dlatego zadaniem rodziców jest nauka ich metod radzenia sobie ze stresem oraz trudnościami.
Młodzi ludzie pragną uwagi. Nie wolno ich ignorować ani dodatkowo stresować. Choć dotarcie do nich jest często bardzo trudne, nie można się poddawać, ponieważ stawką jest ich zdrowie i życie. Ważne jest, aby nie wzbraniać się przed pomocą z zewnątrz, udzielonej, np. w formie psychoterapii dzieci.
Bardzo ważne jest, aby rodzice nie bagatelizowali problemów młodego człowieka, nieważne jak niewielkie lub nieistotne im się wydają. Powinni nauczyć się:
- rozpoznawać, kiedy ich dziecko przeżywa silny stres;
- mądrej empatii w stosunku do swojego dziecka;
- stanowić dobry przykład w kontekście radzenia sobie ze stresem;
- wyrozumiałości i współczucia dla siebie i dziecka.
Jak można pomóc dziecku przezwyciężyć chęć samookaleczania?
Najskuteczniejszą formą leczenia autoagresji jest psychoterapia, której pierwszym krokiem jest pozyskanie zaufania dziecka. To punkt wyjściowy do udzielenia mu jakiejkolwiek pomocy przez psychologa.
Konsultacja psychologiczna pomoże zadecydować jaka forma terapii będzie w danym przypadku najlepsza. W niektórych przypadkach konieczne jest dodatkowe wdrożenie farmakoterapii oraz leczenie pozostałych źródeł problemu, by nie doszło do skrajnych zachowań, prób samobójczych.
Celem psychoterapii jest m.in. nauczenie dziecka radzenia sobie z trudnymi emocjami.
Gdzie szukać pomocy? Ważne numery wsparcia
Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży – 116 111
To bezpłatny i anonimowy telefon przeznaczony dla dzieci i nastolatków potrzebujących wsparcia emocjonalnego. Młode osoby mogą porozmawiać o swoich problemach, trudnościach w relacjach, samookaleczeniach, przemocy, depresji czy myślach samobójczych.
Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka – 800 12 12 12
Pod tym numerem pomoc mogą uzyskać zarówno dzieci i młodzież, jak i osoby dorosłe zaniepokojone sytuacją dziecka. Konsultanci udzielają wsparcia oraz informacji o możliwościach uzyskania specjalistycznej pomocy.
Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym – 800 70 22 22
Bezpłatna infolinia przeznaczona dla osób dorosłych, w tym rodziców i opiekunów, którzy potrzebują wsparcia psychologicznego lub informacji o dostępnych formach pomocy.
Numer alarmowy 112
Jeżeli istnieje bezpośrednie zagrożenie zdrowia lub życia dziecka, doszło do poważnego samookaleczenia albo pojawiły się myśli lub zamiary samobójcze, należy niezwłocznie wezwać pomoc, dzwoniąc pod numer alarmowy 112 lub udać się do najbliższego szpitalnego oddziału ratunkowego.
