Jak przebiega rozwój mowy u dziecka?
Rozwój mowy u dziecka możemy podzielić na cztery podstawowe okresy. Jest to klasyczny podział stosowany w logopedii (np. wg Kaczmarka), jednak należy pamiętać, że rozwój mowy ma charakter indywidualny i ramy czasowe są orientacyjne. Co obejmuje każdy z nich?
- Pierwszy okres rozwoju mowy, zwany okresem melodii, trwa od urodzenia do ukończenia 1. roku życia.
Pierwszym dźwiękiem, który wydaje noworodek, są krzyk i płacz. Pełnią one funkcję komunikacyjną i fizjologiczną (m.in. związaną z oddychaniem i napięciem mięśniowym). Przez kolejne miesiące to właśnie w taki sposób maluch komunikuje się z otoczeniem – sygnalizuje potrzeby.
Mniej więcej około trzeciego miesiąca życia dziecko zaczyna wydawać specyficzne dźwięki – głużenie (gruchanie), które występuje także u dzieci niesłyszących i ma charakter odruchowy.
Po ukończeniu około sześciu miesięcy zaczyna powtarzać sylaby – ba, ma, la. Oznacza to, że maluch gaworzy. W odróżnieniu od głużenia gaworzenie jest zależne od słuchu i kontaktu z otoczeniem.
Ostatnia faza tego okresu to pojawienie się pierwszych świadomych prób naśladowania dźwięków i słów.
Przeczytaj również:
Kiedy dziecko zaczyna mówić? Rozwój mowy u dziecka
- Drugi okres rozwoju mowy, zwany okresem wyrazu, przypada na drugi rok życia.
Drugi okres rozwoju mowy, zwany okresem wyrazu, przypada na drugi rok życia. Dziecko zaczyna rozumieć coraz więcej i wypowiada pierwsze słowa. Typowo pojawiają się one około 12. miesiąca życia, ale norma rozwojowa jest szeroka.
Obok poznanych wcześniej samogłosek oraz spółgłosek (m, p, b, t, d) rozwija się artykulacja kolejnych głosek.
W tym okresie dziecko używa często tzw. holofraz – pojedynczych słów pełniących funkcję całych zdań.
- Trzeci okres rozwoju mowy, zwany okresem zdań, przypada pomiędzy drugim a trzecim rokiem życia.
Trzeci okres rozwoju mowy, zwany okresem zdań, przypada pomiędzy drugim a trzecim rokiem życia.
Jest to czas budowania zdań – początkowo bardzo prostych. Dziecko zaczyna łączyć dwa wyrazy („mama da”, „tata idzie”), a następnie tworzy coraz dłuższe wypowiedzi.
Choć maluch coraz lepiej mówi, nadal nie potrafi poprawnie wymówić wszystkich głosek. Jest to fizjologiczne i nie powinno być traktowane jako wada wymowy.
- Ostatni, czwarty okres rozwoju mowy, zwany swoistą mową dziecięcą, przypada na okres przedszkolny – między trzecim a szóstym rokiem życia.
Ostatni, czwarty okres rozwoju mowy przypada na okres przedszkolny. Dziecko wzbogaca zasób słownictwa i zaczyna budować zdania złożone. Dynamicznie rozwija się także gramatyka i narracja.
Mowa 5–6-latków powinna być już w większości zrozumiała. Nie wszystkie głoski muszą być jeszcze w pełni opanowane – głoska „r” może pojawić się nawet około 6.–7. roku życia.
Zasób słownictwa przedszkolaka powinien być na tyle bogaty, by pozwalał na swobodne komunikowanie się. Ponadto starsze dziecko powinno prawidłowo stosować podstawowe formy gramatyczne.
Przeczytaj również:
Rozwój motoryczny niemowlaka – jak przebiega, etapy
Jakie są najczęstsze wady wymowy?
Przedszkolaki mogą mieć trudności z wymową niektórych głosek. Nie każda nieprawidłowa realizacja głosek jest od razu wadą – część z nich jest rozwojowa (fizjologiczna). Niepoprawna wymowa może wpływać na rozwój językowy i edukacyjny dziecka, ale nie zawsze bezpośrednio na rozwój intelektualny.
Może jednak sprawiać maluchowi trudności, jeśli chodzi o przystosowanie do grupy przedszkolnej. Dlatego gdy początkowe trudności nie mijają, warto nie zwlekać i zgłosić się do specjalisty. Wizyta u logopedy rozwieje wszelkie wątpliwości.
Do najczęstszych wad wymowy dzieci należą:
1. Seplenienie – (inaczej sygmatyzm) polega na tym, że dziecko zastępuje jedne głoski innymi:
- zamiast cz, dż, sz, ż wymawia c, dz, s, z (czyli "zaba" zamiast "żaba");
- zamiast cz, dż, sz, ż wymawia ć, dź, ś, ź (czyli "źaba" zamiast "żaba");
- zamiast c, dz, ć, dź, cz, dż wymawia s, z, ś, ź, sz, ż (czyli "zbanek" zamiast "dzbanek");
- zamiast s, sz, ś, c, cz, ć wymawia t (czyli "tałata" zamiast "sałata");
- zamiast z, rz, ź, dz, dź, dż wymawia d (czyli "dapałki" zamiast "zapałki");
Opuszcza też trudne do wymówienia głoski (czyli "finka" zamiast "świnka").
2. Rotacyzm – polega na tym, że dziecko nie wymawia „r” (rotacyzm jako wada wymowy występuje najczęściej). Zaburzenia wynikające z rotacyzmu wyglądają następująco:
- zamiast r inne l czy ł (czyli "lyba" zamiast "ryba") – pararotacyzm;
- skracanie wyrazu (czyli "yba" zamiast "ryba") – mogirotacyzm;
- wymawiane r nie brzmi prawidłowo – rotacyzm właściwy.
Brak głoski „r” do około 5.–6. roku życia mieści się w normie rozwojowej.
3. Rynolalia – ma związek ze złym przepływem powietrza przez usta i przez nos.
- Rynolalia otwarta – w trakcie wypowiadania głosek ustnych (a, e, i o, u, y) powietrze przechodzi także przez jamę nosową (zamiast tylko przez jamę ustną) – samogłoski ustne wypowiadane są jak nosowe.
- Rynolalia zamknięta – głoski nosowe (ą, ę, m, n, ń) brzmią niewyraźnie, ponieważ powietrze nie przechodzi prawidłowo przez jamę ustną – głoski nosowe wypowiadane są jak ustne.
Przyczyną rynolalii mogą być m.in. przerost migdałka gardłowego, rozszczep podniebienia lub zaburzenia funkcji podniebienia miękkiego.
4. Zaburzenie kinestezji artykulacyjnej – zaburzenia planowania i programowania ruchów artykulacyjnych (np. apraksja mowy) polegają na trudności w sekwencyjnym układaniu ruchów narządów mowy.
Przeczytaj również:
Nauka alfabetu – co zrobić, gdy dziecko nie chce się uczyć?
Najczęstsze przyczyny zaburzeń artykulacji i nieprawidłowości w wymowie dziecka
Wśród najczęstszych zaburzeń wad wymowy wymienia się:
- anatomiczne wady budowy aparatu mowy (np. skrzywienie przegrody nosowej, przerost trzeciego migdałka itd.);
- zaburzenia i upośledzenia aparatu słuchu;
- zaburzenie percepcji słuchowej (polega na tym, że mózg niewłaściwie interpretuje dźwięki);
- wady zgryzu;
- braki uzębienia;
- nieprawidłowe wzorce w najbliższym otoczeniu,
- opóźniony rozwój mowy, zaburzenia neurologiczne lub spektrum autyzmu (jako możliwe przyczyny ogólnie rozumianych zaburzeń komunikacji).
Kiedy należy wybrać się do logopedy?
Kontrola u logopedy jest konieczna zawsze wtedy, gdy masz wątpliwości co do prawidłowej wymowy dziecka. Lepiej nie liczyć na to, że wada sama przeminie, a dziecko z wiekiem nauczy się prawidłowej artykulacji. Zdarza się, że kontakt z przedszkolem i szkołą mogą doprowadzić do wykształcenia prawidłowych nawyków, jednak tylko logopeda jest w stanie ocenić, czy leczenie jest konieczne, czy nie. Odpowiednie ćwiczenia w gabinecie logopedy oraz w domu mogą usunąć wadę niemal całkowicie (a przynajmniej znacznie ją zmniejszyć). Logopeda może również zlecić wykonanie dodatkowych badań – konieczna może się okazać wizyta u laryngologa, neurologa, ortodonty. Wizyta u specjalisty pozwala również określić przyczyny wystąpienia wad w artykulacji i – co za tym idzie – dobrać odpowiednią technikę ćwiczeń (bądź leczenia).
Z konsultacji logopedycznej powinni skorzystać rodzice, których dziecko:
- nie głuży, nie gaworzy, nie nawiązuje kontaktu wzrokowego;
- w wieku 12. miesięcy i nie wypowiada żadnych prostych słów – mama, tata, am. Przed ukończeniem 15. miesiąca życia takie proste słowa powinny się pojawić;
- w wieku dwóch lat maluch nie łączy ze sobą dwóch prostych wyrazów np. „mama oć” („mama choć”), „tata je”;
- w wieku dwóch lat wypowiada tylko najprostsze słowa;
- w wieku trzech lat mówi bardzo niewyraźnie, a jego mowę rozumie tylko mama i tata;
- w wieku trzech lat głoski dźwięczne zamienia na bezdźwięczne;
- w wieku czterech lat zamienia głoski s, c, z, dz, na ś, ć, ź, dż sok – siok; dodajmy, że to może być jeszcze norma rozwojowa;
- w wieku czterech lat nie podejmuje pierwszych prób wymowy głosek sz, cz, rz, dż;
- nie wymawia poprawnie głoski „l” – zamienia ją na „j” – np. lalka – jajka;
- w wieku pięciu lat nie dzieli słów na sylaby;
- w wieku sześciu lat nie wymawia głoski „r” i nie potrafi powiedzieć, na jaką literę zaczyna się wyraz; często jest jeszcze to norma, granica wynosi ok. 6–7 lat;
- w szkole podstawowej ma problemy z nauką pisania i czytania. Przestawia litery, pomija elementy zdania.
Z dzieckiem warto wybrać się do logopedy – niezależnie od wieku – w przypadku gdy:
- nie słyszy dźwięków;
- nie dąży do nawiązania kontaktu z ludźmi;
- niespotykanie mocno się ślini;
- miało trudności ze ssaniem, chwyceniem brodawki i prawidłowym przełykaniem;
- ma problemy ze zgryzem;
- ma skrócone wędzidełko podjęzykowe;
- mówi przez nos;
- nawykowo oddycha przez usta;
- nie widać u dziecka przyrostu ilościowego słownictwa;
- podczas artykulacji wsuwa język między zęby.
Jeśli jednym zdaniem mielibyśmy odpowiedzieć na pytanie – kiedy iść z dzieckiem do logopedy? – odpowiedź brzmiałaby – zawsze wtedy, gdy zauważymy coś podejrzanego w mowie lub aparacie mowy.
Przeczytaj również:
Wady wymowy u dziecka – rodzaje, jak je rozpoznać i leczyć
Uwagi i porady dla rodziców
Na co rodzice powinni zwrócić uwagę?
- Już od pierwszych miesięcy życia należy uważnie obserwować rozwój dziecka.
- Mamy, które karmią piersią, w miarę możliwości powinny karmić malucha jak najdłużej.
- Już od samego początku warto mówić do dziecka jak najwięcej – krótkimi, prostymi zdaniami.
- Bardzo ważne, by już od najmłodszych lat czytać maluchowi książeczki dopasowane do jego wieku.
- Z przedszkolakiem warto śpiewać piosenki, uczyć się wierszyków, rozmawiać ze sobą jak najwięcej – o tym, co teraz robimy, jak minął dzień, jakie przygody mieli bohaterowie bajki.
- Jeśli dziecko wypowie dane słowo niepoprawnie czy też przestawi szyk zdania, należy je poprawić, jednak nie powinno się na siłę zmuszać do powtarzania. To ważne, by nie zniechęcić dziecka do mówienia.
- Ćwiczenia buzi i języka niosą za sobą wiele korzyści – przyspieszają mowę u maluchów, potrafią zlikwidować proste wady wymowy, a nawet poprawić dykcję.
