Jak może objawiać się lęk po porodzie?
Zaburzenia lękowe w okresie okołoporodowym przyjmują różne formy i rzadko ograniczają się do zwykłego zdenerwowania czy niepokoju. Każda kobieta może przeżywać ten stan w sposób indywidualny, jednak specjaliści wyróżniają powtarzalne wzorce zachowań oraz dolegliwości, które im towarzyszą.
Do najczęstszych objawów należy uporczywe zamartwianie się o zdrowie dziecka oraz o własne zdolności opiekuńcze.
Kobieta odczuwa stałe, wewnętrzne napięcie, które uniemożliwia jej jakikolwiek relaks, nawet wtedy, gdy noworodek spokojnie śpi. Pojawiają się trudności z zasypianiem, a bezsenności towarzyszy ciągłe czuwanie i sprawdzanie np., czy maluch prawidłowo oddycha.
W obrazie klinicznym świeżo upieczonej mamy z lękami występuje także unikanie pewnych sytuacji, na przykład wychodzenia z domu na spacer, zostawiania dziecka pod czyjąś opieką czy wykonywania rutynowych czynności pielęgnacyjnych ze strachu przed popełnieniem błędu.
Zaburzeniom o charakterze lękowym często towarzyszą także objawy somatyczne, takie jak:
kołatanie serca,
duszności,
zaburzenia apetytu lub utrata apetytu,
zawroty głowy,
drżenie rąk,
nadpotliwość,
brak siły fizycznej do wykonywania obowiązków,
ataki paniki, które utrudniają codzienne funkcjonowanie.
Przykładowo, rutynowe czynności, takie jak kąpiel noworodka lub próba ułożenia go do snu, mogą wywoływać u kobiety falę panicznego lęku i poczucie całkowitej bezradności, zwłaszcza gdy maluszek jest wymagający – płacze, pręży się, potrzebuje bardzo dużo uwagi rodzica. U kobiety mogą się też pojawić trudności w podejmowaniu prostych decyzji – np. w co ubrać dziecko.
Pojedyncze epizody obniżonego nastroju zdarzają się każdej mamie, jednak dominacja takich stanów emocjonalnych w codziennym życiu powinna skłonić kobietę do poszukania pomocy u psychologa lub psychiatry.
Przeczytaj również:
Psychoterapia – czym jest? Kiedy z niej skorzystać? Kim jest psychoterapeuta?
Jak odróżniać przejściowe objawy od problemu wymagającego oceny psychiatrycznej?
W pierwszych dniach po porodzie wiele kobiet doświadcza stanu znanego jako baby blues. Dotyczy on nawet 80% wszystkich świeżo upieczonych mam i wynika z gwałtownego spadku stężenia hormonów, takich jak progesteron i estrogeny, w organizmie. Taki stan charakteryzuje się chwiejnością nastroju, płaczliwością, zmęczeniem oraz drażliwością. Objawy te pojawiają się zazwyczaj w trzeciej dobie po porodzie i ustępują samoistnie w ciągu dwóch tygodni.
Jeżeli jednak obniżenie nastroju, lęk oraz poczucie bezradności utrzymują się dłużej, narastają i zaczynają utrudniać opiekę nad dzieckiem, wówczas mamy do czynienia z problemem wymagającym specjalistycznej oceny lekarza. Często w praktyce klinicznej obserwuje się współwystępowanie depresji i lęku. Depresja poporodowa pojawia się u kilkunastu procent kobiet i wiąże się z głębokim smutkiem oraz anhedonią, czyli brakiem odczuwania radości, a także z poczuciem winy.
Podczas wywiadu lekarskiego konieczne jest wykluczenie innych możliwych przyczyn gorszego samopoczucia, takich jak np. niedoczynność tarczycy rozwijająca się po porodzie, przewlekła anemia, skutki uboczne niektórych leków czy organiczne zaburzenia neurologiczne. Kompleksowa diagnoza uwzględnia zarówno stan somatyczny, jak i psychiczny pacjentki.
Czynniki ryzyka sprzyjające pojawieniu się lęku po porodzie
Etiologia zaburzeń emocjonalnych w okresie okołoporodowym jest niezwykle złożona i nigdy nie wynika z pojedynczej, uniwersalnej przyczyny. Na rozwój lęku i depresji wpływa splot wielu czynników biologicznych, psychologicznych oraz społecznych.
Wśród najważniejszych elementów zwiększających ryzyko wymieniane są wcześniejsze problemy psychiczne. Kobiety, które w przeszłości chorowały na depresję, zaburzenia lękowe lub doświadczały epizodów afektywnych, są znacznie bardziej narażone na nawrót dolegliwości po narodzinach dziecka. Ogromne znaczenie ma również sam przebieg porodu. Trudny, długotrwały poród siłami natury z użyciem kleszczy lub próżniociągu, a także nagłe cięcie cesarskie w trybie pilnym, mogą wywołać silną traumę, która prowadzi do zespołu stresu pourazowego oraz nasilonego lęku.
Kolejnym istotnym czynnikiem jest drastyczny niedobór snu i przewlekłe zmęczenie. Praca wokół noworodka trwa całą dobę, a brak możliwości regeneracji nocnej wyniszcza układ nerwowy matki. Nie bez znaczenia pozostaje również brak odpowiedniego wsparcia ze strony otoczenia. Samotne macierzyństwo, trudna sytuacja materialna, konflikty w relacji z partnerem oraz brak pomocy w codziennych obowiązkach domowych potęgują poczucie osamotnienia i bezradności.
Przeczytaj również:
Nie lubię swojego ciała po ciąży – jak sobie radzić?
Jak wygląda rozmowa i przesiewowa ocena stanu emocjonalnego matki u położnej lub lekarza?
Położna środowiskowa, lekarz ginekolog, lekarz rodzinny lub pediatra podczas wizyt patronażowych powinni pytać młodą mamę o jej samopoczucie psychiczne.
Standardem postępowania w wielu placówkach medycznych jest zastosowanie specjalnych narzędzi przesiewowych. W Standardzie Organizacyjnym Opieki Okołoporodowej, ogłoszonym przez Ministerstwo Zdrowia, wpisano prawny wymóg trzykrotnego przesiewu w kierunku depresji oraz lęku zarówno w czasie ciąży, jak i w okresie poporodowym. Najpopularniejszym i niezwykle czułym narzędziem jest edynburska skala depresji poporodowej. Kwestionariusz ten składa się z dziesięciu prostych pytań dotyczących samopoczucia pacjentki w ciągu ostatnich siedmiu dni.
Każda odpowiedź jest punktowana, a uzyskanie określonej sumy punktów wskazuje na konieczność pogłębienia diagnostyki. Należy jednak pamiętać, że dodatni wynik kwestionariusza nie jest samodzielną diagnozą lekarską. Stanowi on jedynie sygnał ostrzegawczy, który upoważnia personel medyczny do skierowania pacjentki na konsultację do psychologa lub lekarza psychiatry.
Jakie formy pomocy mogą zostać zaproponowane?
W łagodniejszych i umiarkowanych stanach lękowych skuteczna jest psychoterapia, zwłaszcza w nurcie poznawczo-behawioralnym. Pomaga ona pacjentce zidentyfikować błędne przekonania na temat macierzyństwa, przepracować lęki oraz nauczyć się technik radzenia sobie ze stresem.
W sytuacjach, gdy objawy depresji poporodowej mają cięższy przebieg, pacjentka doświadcza ataków paniki lub pojawiają się myśli rezygnacyjne, konieczne może okazać się wdrożenie leczenia farmakologicznego.
Warto podkreślić, że młoda mama nigdy nie powinna samodzielnie odstawiać przepisanych leków ani rezygnować z karmienia piersią bez konsultacji z lekarzem. Decyzja o farmakoterapii zawsze opiera się na dokładnej analizie stosunku korzyści do ewentualnego ryzyka, a specjalista dokładnie instruuje pacjentkę w kwestii dawkowania leków.
Jak mogą pomóc bliscy?
Bliscy często jako pierwsi zauważają subtelne zmiany w zachowaniu kobiety, takie jak apatia, ciągłe podenerwowanie czy rezygnacja z dotychczasowych aktywności. Najlepszym wsparciem ze strony partnera i rodziny jest pomoc w codziennych obowiązkach domowych oraz w opiece nad noworodkiem. Odciążenie kobiety w gotowaniu, sprzątaniu czy robieniu zakupów pozwala jej wygospodarować czas na sen i odpoczynek.
Ogromne znaczenie ma także stworzenie przestrzeni do bezpiecznej rozmowy, w której młoda mama może bez obawy przed oceną wyrazić swoje obawy, zmęczenie i trudne emocje.
Kiedy udać się do lekarza?
Większość dolegliwości o charakterze lękowym można skutecznie opanować za pomocą psychoterapii i wsparcia bliskich, jednak istnieją sytuacje, które wymagają natychmiastowej reakcji. Należy pilnie poszukać pomocy medycznej, gdy u kobiety pojawiają się:
uporczywe myśli dotyczące zrobienia krzywdy sobie lub dziecku;
myśli rezygnacyjne oraz wypowiedzi o braku sensu życia;
halucynacje, urojenia lub objawy psychozy poporodowej, w których kobieta traci kontakt z rzeczywistością;
całkowita bezsenność trwająca kilka nocy z rzędu połączona z silnym pobudzeniem;
silne, nagłe ataki paniki, którym towarzyszy ból w klatce piersiowej i duszność.
W takich przypadkach konieczny jest pilny kontakt z lekarzem psychiatrą, udanie się do szpitala lub wezwanie pogotowia ratunkowego.
