Czym jest konkubinat w świetle polskiego prawa?
Konkubinat to w potocznym rozumieniu nieformalny związek dwóch osób. Termin ten pochodzi od łacińskiego słowa „concubinatus” i odnosi się do formy związku, w którym dwie osoby dorosłe żyją razem w stałym związku, jednak nie zawierają formalnego małżeństwa.
Definicja konkubinatu
Konkubinat, jako związek pozamałżeński, nie jest formalnie uregulowany w polskim prawie. Nie ma jednej definicji konkubinatu w Kodeksie cywilnym czy Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Zamiast tego, jest to termin ogólny, który odnosi się do sytuacji, w której dwie dorosłe osoby (różnej płci) żyją razem, prowadzą wspólne gospodarstwo domowe i utrzymują stały związek, ale nie są prawnie małżeństwem.
Polskie prawo nie nadaje konkubinatowi takich samych praw i obowiązków, jak małżeństwu. Oznacza to, że partnerzy nie korzystają z automatycznej ochrony prawnej, jaką mają małżonkowie. Nie ma wspólności majątkowej ani automatycznego przyznawania praw rodzicielskich w przypadku urodzenia dziecka. Jednakże, konkubinat może prowadzić do pewnych konsekwencji prawnych w zakresie dziedziczenia, alimentów czy prawa do mieszkania.
Coraz częściej też, zamiast nazwy konkubinat używa się zamiennika w postaci – związek kohabitacyjny. Ma to związek z tym, że to powszechnie określenie na związek pozamałżeński niesie ze sobą pejoratywne skojarzenia.
Formalności po porodzie – sprawy urzędowe po urodzeniu dziecka
Formalności po porodzie – sprawy urzędowe po urodzeniu dziecka
Jakie prawa mają (a jakich nie mają) partnerzy w konkubinacie?
Konkubinat tworzą dwie osoby bliskie sobie, żyjące w nieformalnym związku i prowadzące wspólne gospodarstwo domowe, w którym żyją, wychowują wspólne dzieci czy planują wspólne wydatki. I choć zamieszkują pod jednym dachem, który również traktują jako należący do obojga, nie mają wspólnego majątku, nie zarządzają żadną wspólnością majątkową, ponieważ jej – w świetle prawa – nie posiadają.
Nieformalny związek dwóch osób, jakim jest konkubinat, ma sporo ograniczeń, a partnerzy żyjący w konkubinacie nie mają żadnych wspólnych praw. Według prawa są to po prostu dwie obce osoby żyjące wspólnie. Nie mają więc prawa do dziedziczenia po sobie w przypadku braku testamentu ani wglądu w dokumentacją medyczną bez specjalnego upoważnienia. Także wszystko, co zakupią, nie jest własnością wspólną, a partnera lub partnerki. Ewentualnie, po spisaniu umowy u notariusza, coś może być w częściach ułamkowych wspólne.
Partnerów w konkubinacie nie obowiązuje dziedziczenie ustawowe. Bez jasnego zapisu w testamencie, po śmierci partnera druga osoba nie ma żadnego prawa do spadku.
W przypadku konkubinatu są również inne zasady dotyczące świadczeń socjalnych. Często kluczowa jest tutaj kwestia wspólnych dzieci (np. przy świadczeniach, gdzie ważny jest dochód całej rodziny) lub regulamin pracodawcy w przypadku Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. Osobom w konkubinacie nie przysługuje automatyczne prawo do renty rodzinnej po zmarłym partnerze ani wspólne rozliczenie podatku dochodowego.
Osoby w konkubinacie mogą jednak regulować swoje relacje poprzez umowy lub akty notarialne – mogą np. zawrzeć tzw. umowę partnerską (określaną także mianem umowy konkubenckiej czy kohabitacyjnej) i określić w niej praktyczne lub prawne aspekty pożycia.
W rozumieniu prawa karnego, konkubenci to również najbliższe osoby, dzięki czemu mogą one odmówić składania zeznań przeciwko partnerowi.
Konkubinat a związek partnerski
Zasadniczo oba terminy nie różnią się od siebie i stosowane są naprzemiennie. Przyjmuje się jednak, że konkubinat tworzą zawsze kobieta i mężczyzna, zaś związek partnerski może dotyczyć osób tej samej płci.
Kto ma dostęp do informacji medycznych partnera?
Zgodnie z ustawą o prawach pacjenta, wgląd w dokumentację medyczną może mieć dowolna osoba, niekoniecznie mąż czy żona, ale konieczne jest pisemne upoważnienie w karcie pacjenta. Bez niego bowiem lekarz czy pielęgniarka mają prawo odmówić udzielenia informacji o zdrowiu pacjenta oraz wpuszczeniu na OIOM.
Upoważnienie można wypełnić w placówce medycznej w dniu zdarzenia lub też nosić przy sobie na stałe oświadczenie konkubenta/konkubiny o upoważnieniu.
Paszport dla dziecka – jak wyrobić, ile kosztuje, wniosek
Paszport dla dziecka – jak wyrobić, ile kosztuje, wniosek
Zgody na zabiegi, hospitalizacja, nagłe wypadki
Według Ustawy o prawach pacjenta i Rzecznika Praw Pacjenta prawo do informacji medycznej ma przede wszystkim sam pacjent oraz osoby przez niego wskazane, przy czym bycie osobą bliską nie oznacza przypisania praw odgórnie, jeśli osoba ta nie zostanie wyraźnie wskazana przez pacjenta. Dotyczy to nie tylko par żyjących w nieformalnych związkach, ale również małżeństw. O ile jednak mąż/żona są osobami domniemanie uprawnionymi do informacji lub decyzji medycznych, o tyle partnerzy żyjący w konkubinacie z punktu widzenia prawa są dla siebie obcy i pozbawieni prawa do wglądu w akta zdrowotne. Dlatego warto wcześniej zadbać o stosowną dokumentację, w razie nagłego kryzysu zdrowotnego. Niezbędne będą:
pisemna zgoda pacjenta;
pełnomocnictwo medyczne (w razie niezdolności pacjenta do podjęcia samodzielnej decyzji w przypadku zabiegów medycznych);
deklaracja woli na wypadek utraty świadomości.
Majątek i wspólne mieszkanie w konkubinacie
Partnerzy żyjący w konkubinacie, mimo wspólnego zamieszkania, na mocy prawa nie mają żadnego wspólnego majątku. Wszystko jest albo partnera, albo partnerki – dotyczy to nie tylko nieruchomości, ale również wszystkich przedmiotów, także tych zakupionych już w związku. W konkubinacie nie ma ustawowej wspólności majątkowej, a każdy z partnerów zachowuje swój odrębny majątek.
Aby mówić o wspólnym majątku, w chwili gdy partnerzy nabywają coś wspólnie, mogą stać się współwłaścicielami na zasadach ogólnych kodeksu cywilnego (np. współwłasność). Należy przy każdym zakupie sporządzać akt notarialny, dzięki któremu każdy zakupiony przedmiot lub nieruchomość będzie wspólna w części ułamkowej, a w przypadku rozstania rozliczenie będzie wymagało podziału majątku i podjęciu decyzji, na jakich zasadach korzystać z przedmiotów zakupionych wspólnie, działając w oparciu o przepisy cywilne (np. o zniesieniu współwłasności czy bezpodstawnym wzbogaceniu).
Związek kohabitacyjny – co to jest, czym się różni od konkubinatu?
Związek kohabitacyjny – co to jest, czym się różni od konkubinatu?
Dzieci w konkubinacie
Dzieci urodzone w konkubinacie mają takie sama prawa do alimentów i dziedziczenia, jak dzieci zrodzone z małżeństwa. Konieczne jest jednak ustalenie ojcostwa. Po narodzinach dziecka konkubent zobowiązany jest do uznania ojcostwa w Urzędzie Stanu Cywilnego lub sądowego ustalenia – dopiero wówczas uzyskuje pełnię praw rodzicielskich. O ile w małżeństwie obowiązuje domniemanie ojcostwa męża, tak w konkubinacie konieczne jest ustalenie ojcostwa. Po rozstaniu kobieta może ubiegać się o alimenty na dziecko, ale nie na siebie, ponieważ nie podlega to przepisom Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego, tak jak u małżonków. Można dochodzić swoich praw na zasadach cywilnych lub po zawarciu umowy o alimenty.
Obowiązek alimentacyjny wobec wspólnych dzieci istnieje niezależnie od formy związku – utrzymanie dziecka jest obowiązkiem obojga rodziców i w razie potrzeby jeden z nich może żądać alimentów na dziecko.
Należy również wiedzieć, że dziecko z konkubinatu (o ile zostało uznane ojcostwo) jest w pełni praw spadkowych po śmierci rodzica w nieformalnym związku, także bez testamentu. Jednak o ile w małżeństwie małżonek należy do pierwszej grupy spadkobierców i dziedziczy wraz z dziećmi, o tyle w konkubinacie partnerów nie obowiązuje dziedziczenie ustawowe i tylko dzieci urodzone w związku nieformalnym mają możliwość dziedziczenia majątku.
Uznanie ojcostwa – dlaczego jest kluczowe
Uznanie ojcostwa w związku konkubenckim jest niezwykle ważne, ponieważ bez tego mężczyzna, nawet będący biologicznym ojcem, nie jest prawnym rodzicem, a obcą osobą wobec dziecka. Nie ma praw do informacji o stanie zdrowia, żadnej decyzyjności w kwestiach medycznych, a nawet jego obecność po porodzie w szpitalu może być utrudniona.
Ponadto, konkubent – ojciec dziecka – nie ma w pełni władzy rodzicielskiej, co może mieć wpływ na decyzje dotyczące rozwoju i wychowania dziecka. Nie może również nadać dziecku swojego nazwiska, nawet jako części dwuczłonowego, a w przypadku jego śmierci dziecko nie dziedziczy po ojcu, który nie uznał ojcostwa. Problemem mogą być również świadczenia rodzinne i renty, które wymagają dokumentów o ustaleniu ojcostwa.
Nieślubne dziecko – sytuacja prawna dziecka urodzonego w wolnym związku
Nieślubne dziecko – sytuacja prawna dziecka urodzonego w wolnym związku
Alimenty, nazwisko, władza rodzicielska
Jak zostało wspomniane – rodzice w konkubinacie zobowiązani są do uznania ojcostwa, ponieważ nie obejmuje ich domniemanie ojcostwa mężczyzny, z którym tworzy się związek. Z kolei bez uznania ojcostwa partner kobiecy w świetle prawa pozostaje wobec dziecka obcym człowiekiem (tak samo, jak w stosunku do matki). O ile polskie prawo chroni dzieci i konkubent, będący biologicznym ojcem dziecka, jest zobowiązany do płacenia alimentów, o tyle bez uznania ojcostwa nie może nadać dziecku swojego nazwiska, ma również ograniczoną władzę rodzicielską – nie ma możliwości decydowania w kluczowych kwestiach (np. zdrowotnych) o losach dziecka.
Jak zabezpieczyć rodzinę w konkubinacie?
Osoby tworzące nieformalny związek mogą zadbać zarówno o siebie, jak i partnera, by w przypadkach kryzysowych zabezpieczyć swoją rodzinę. Oto, jakie kroki można podjąć, by mieć więcej praw wobec siebie i zminimalizować ewentualne problemy:
Prowadzić dwa oddzielne rachunki w banku lub założyć wspólne konto, z pełnomocnictwem partnera.
Wszelkie zakupy cennych przedmiotów, a także nieruchomości, uregulować umowami prawnymi.
Osobiste rzeczy kupować na indywidualny rachunek oraz prowadzić zapis przedmiotów, które stanowią majątek osobisty – zakupiony indywidualnie – oraz majątek wspólny.
Zakupić ubezpieczenie zdrowotne oraz ubezpieczenie na życie – indywidualne dla każdego z partnerów.
Uregulować kwestie związane z dziedziczeniem. Należy pamiętać, że w przypadku śmierci jednego z partnerów, jeśli nie spisał testamentu, druga osoba nie ma żadnego prawa do spadku. Dlatego konieczne jest sporządzenie testamentu notarialnego. Po śmierci konkubenta jedynie jego biologiczne dzieci (niezależnie od tego, z jakiego związku pochodzą) mają prawo do dziedziczenia.
Uznanie ojcostwa w przypadku wspólnych dzieci.
Rozstanie w konkubinacie – co należy wiedzieć?
Po rozpadzie konkubinatu należy uregulować kwestię dzieci tak samo, jak w przypadku rozwodu w małżeństwie, a więc ustalić opiekę, kontakty czy alimenty. Natomiast rozliczenie wspólnego majątku jest możliwe na zasadzie tzw. przepisu o bezpodstawnym wzbogaceniu, dzięki któremu będzie można podzielić majątek – z ochroną słabszej strony – mimo braku sformalizowania związku.
Plusy i wyzwania życia w związku nieformalnym
To, czy ktoś decyduje się na zawarcie związku małżeńskiego czy bycie w nieformalnym związku, to jego osobista sprawa. Warto jednak poznać bliżej zalety i wady rozwiązania, jakim jest konkubinat. Te fakty mogą wpłynąć na komfort życia obydwojga partnerów.
Zalety konkubinatu w czasie trwania związku
Do zalet konkubinatu należą na pewno:
wolność – partnerzy mogą zachować większą niezależność i kontrolę nad swoim życiem, podejmując decyzje zgodnie z własnymi preferencjami;
mniejsza presja – ewentualne rozstanie jest prostsze, bez wielu formalnych decyzji i spotkań w sądzie;
elastyczność – związek nieformalny pozwala partnerom cieszyć się z zachowania niezależności w każdej sferze życia, także tej finansowej;
brak dziedziczenia długów.
Wady konkubinatu
Wśród wady konkubinatu wymienić należy:
brak stabilności – jedni mogą brak formalnych zobowiązań traktować jako zaletę, dla innych może oznaczać to zwiększone ryzyko rozstania;
brak pewności – bez formalnego aktu małżeństwa trudniej jest planować długoterminowe cele i zobowiązania;
brak ochrony w świetle prawa – konkubinat nie daje partnerom takiej samej ochrony prawnej i finansowej, jaką mają małżonkowie.
Pozostaje więc pytanie, czy taki związek daje poczucie bezpieczeństwa i pewności tak, jak w przypadku małżeństwa? To kwestia dyskusyjna i do indywidualnego rozpatrzenia.
współpraca: pedagog Magdalena Krajewska-Sochala
