Zakupoholizm – rozpoznanie, przyczyny, objawy, skutki

Co to znaczy zakupoholizm?

Jako zakupoholizm określa się kompulsywne kupowanie, czyli utrwalony wzorzec niekontrolowanych zakupów wynikających z silnego wewnętrznego przymusu. Zaliczany jest do uzależnień behawioralnych, choć obecnie nie stanowi odrębnej jednostki chorobowej ani w klasyfikacji ICD-11, ani DSM-5. Eksperci podkreślają jednak, że może prowadzić do istotnego cierpienia psychicznego, problemów finansowych oraz pogorszenia funkcjonowania społecznego i zawodowego.

Osoba doświadczająca kompulsywnego kupowania podczas zakupów często odczuwa chwilową ulgę, poprawę nastroju lub ekscytację. Efekt ten jest jednak krótkotrwały – po pewnym czasie pojawiają się poczucie winy, wstyd, rozczarowanie lub lęk związany z wydanymi pieniędzmi.

Jak objawia się zakupoholizm?

Jak podkreślają specjaliści zajmujący się uzależnieniami, tym, co pozwala mówić o zakupoholizmie, jest odczuwanie przymusu robienia zakupów. Bardzo często osoba uzależniona kupuje w sposób niekontrolowany i nieprzemyślany. W efekcie zostaje właścicielem przedmiotów, które są jej niepotrzebne.

Co istotne, potrzeba robienia zakupów jest niezależna od posiadanych możliwości finansowych. To oznacza, że wydaje często więcej, niż może.

Do najczęstszych objawów zakupoholizmu należą:

• uporczywa potrzeba robienia zakupów mimo negatywnych konsekwencji;
• trudności z powstrzymaniem się od kupowania;
• kupowanie rzeczy niepotrzebnych lub w wielu egzemplarzach;
• ukrywanie wydatków przed partnerem lub rodziną;
• korzystanie z kredytów, limitów na kartach, aby sfinansować kolejne zakupy;
• powracanie do zakupów jako sposobu radzenia sobie ze stresem, samotnością, napięciem lub obniżonym nastrojem.

Charakterystyczne dla osób uzależnionych od kupowania jest ukrywanie przed bliskimi tego, co się kupiło. Wraz z rozwojem uzależnienia pojawiają się problemy finansowe, co często prowadzi do zaciągania pożyczek u znajomych, w bankach, a także innych instytucjach finansowych. To sprawia, że osoba uzależniona od robienia zakupów może wpaść w spiralę zadłużenia.

Przeczytaj również:

Psychoterapia – czym jest? Kiedy z niej skorzystać? Kim jest psychoterapeuta?

Jakie są przyczyny zakupoholizmu?

Nie istnieje jedna przyczyna zakupoholizmu. Specjaliści wskazują, że rozwój tego zaburzenia jest wynikiem współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.

Ryzyko kompulsywnego kupowania zwiększają między innymi:

• trudności w regulowaniu emocji;
• przewlekły stres;
• niska samoocena;
• impulsywność;
• depresja i zaburzenia lękowe;
• ADHD;
• zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne oraz niektóre zaburzenia osobowości.

Coraz większą rolę odgrywają również czynniki środowiskowe. Zakupy internetowe są dostępne przez całą dobę, a spersonalizowane reklamy, powiadomienia o promocjach, programy lojalnościowe czy płatności odroczone mogą ułatwiać impulsywne podejmowanie decyzji zakupowych.

Jakie są konsekwencje kompulsywnych zakupów?

Konsekwencje kompulsywnych zakupów mogą być bardzo poważne – są one podobne, a nierzadko tożsame do tych, które wywołują inne uzależnienia behawioralne. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że uzależnienie rozwija się stopniowo, co oznacza, że jego objawy i związane z nim konsekwencje będą się zmieniać.

Z nadmiernym nabywaniem produktów wiąże się oczywiście wydawanie pieniędzy. Początkowo mogą to być niewielkie kwoty, które nie będą w istotny sposób wpływały na domowy budżet. Wraz jednak z rozwojem uzależnienia upośledzenie kontroli będzie coraz poważniejsze, co przełoży się na wydawanie coraz większej ilości środków finansowych. W efekcie konsekwencją niekontrolowanego robienia zakupów będą problemy finansowe. Charakterystyczne jest poszukiwanie dodatkowych źródeł finansowania, o czym już wspomniałam wcześniej.

Badania pokazują, że zakupoholizm może prowadzić nie tylko do problemów finansowych, ale także do pogorszenia zdrowia psychicznego. U osób zmagających się z kompulsywnym kupowaniem częściej obserwuje się objawy depresji, zaburzeń lękowych, przewlekłego stresu oraz obniżonej jakości życia. Zaburzenie może również współwystępować z innymi uzależnieniami behawioralnymi, np. problematycznym korzystaniem z internetu lub hazardem.

Zakupoholizm wpływa negatywnie na relacje społeczne. Osoba uzależniona zaczyna koncentrować się wyłącznie na robieniu zakupów. To oznacza, że może zacząć zaniedbywać rodzinę i przyjaciół. Tym, co w pełni ją absorbuje są zakupy. Zdarza się, że osoby uzależnione zapominają nakarmić dziecko, odebrać je ze szkoły czy kupić mu nowe buty. Cierpią również relacje romantyczne.

Konsekwencją kompulsywnych zakupów może być również pogorszenie funkcjonowania w pracy. Tym, co się liczy, są przede wszystkim zakupy. To oznacza, że osoba uzależniona może nie pojawić się w pracy, ponieważ właśnie pojawiła się atrakcyjna promocja na sukienki, talerze czy garnki.

Przeczytaj również:

Przemoc psychiczna – objawy, skutki, jak sobie pomóc

Czy zakupoholizm się leczy?

Jeśli zauważysz u siebie objawy zakupoholizmu, ważne jest, aby jak najszybciej zgłosić się do specjalisty. Najrozsądniej jest postawić na fachowca specjalizującego się w terapii uzależnień. Dobre efekty przynosi również psychoterapia poznawczo-behawioralna.

Tym, co pomaga w leczeniu uzależnień behawioralnych, a więc nie tylko zakupoholizmu, jest wsparcie najbliższych. Zdarza się, że terapeuci zapraszają rodzinę osoby uzależnionej na spotkanie, podczas którego wyjaśniają istotę uzależnienia, opisują, z czym się wiąże, a także wskazują, czego nie należy robić, aby nie podtrzymywać problemu. Pamiętaj, że leczenie zakupoholizmu może być skuteczne. Efekty zależą jednak od zaangażowania osoby uzależnionej.

Jeżeli zakupoholizm współwystępuje z depresją, zaburzeniami lękowymi lub ADHD, konieczna może być również konsultacja psychiatryczna i leczenie tych zaburzeń. Obecnie nie istnieją leki przeznaczone specjalnie do leczenia zakupoholizmu.

O czym powinna pamiętać osoba cierpiąca na zakupoholizm?

Jeśli masz problem z kompulsywnym kupowaniem, powinieneś przestrzegać kilku istotnych zasad. Sprawdza się dokonywanie zakupów w towarzystwie – staraj się unikać samotnych wypadów do sklepu. Przed wyjściem z domu zrób listę tego, co musisz kupić i kontroluj, czy w Twoim koszyku nie pojawia się nic spoza niej.

Tym, co może Ci pomóc, jest posiadanie przy sobie ograniczonych środków finansowych. Nie zabieraj na zakupy karty kredytowej, a jedynie gotówkę. Chodź do sklepu tylko wtedy, kiedy musisz. Wystrzegaj się akcji promocyjnych i wyprzedaży. Postaw na dokonywanie zakupów w małych, lokalnych sklepikach – miejscem, którego osoby cierpiące na zakupoholizm powinny unikać, są centra handlowe.

Pomocne może być także ograniczenie bodźców zachęcających do zakupów. Warto zrezygnować z subskrypcji newsletterów sklepów, wyłączyć powiadomienia z aplikacji zakupowych, usunąć zapisane dane kart płatniczych z przeglądarki oraz odczekać co najmniej 24 godziny przed zakupem droższego produktu. Takie strategie pomagają zmniejszyć liczbę impulsywnych decyzji zakupowych.

Dla osoby zmagającej się z zakupoholizmem robienie zakupów jest zwykle źródłem wielu przyjemnych emocji. Z czasem mogą jednak pojawić się wyrzuty sumienia, a także wiele innych konsekwencji. Podobnie jak inne uzależnienia, zakupoholizm wymaga specjalistycznego leczenia. Na szczęście dzisiaj w Polsce coraz więcej terapeutów zajmuje się tym problemem, oferując profesjonalną pomoc.

współpraca: redakcja Mamazone