Gestageny – właściwości, zastosowanie, wskazania i przeciwwskazania, skutki uboczne

Gestageny – czym są?

Gestageny to grupa żeńskich hormonów płciowych. Są to pochodne progesteronu – hormonu naturalnie produkowanego w organizmie kobiety. Progesteron jest produkowany przez ciałko żółte w fazie sekrecyjnej cyklu miesiączkowego oraz przez łożysko od drugiego trymestru ciąży.

Gestageny odpowiadają za wiele ważnych dla kobiet funkcji. Należą do nich:

• hamowanie zależnego od estrogenów rozrostu błony śluzowej macicy;
• pobudzanie przemiany wydzielniczej błony śluzowej macicy;
• zwiększenie lepkości śluzu szyjki macicy;
• hamowanie owulacji;
• pobudzenie rozrostu gruczołów sutkowych;
• pełnienie funkcji hormonu ciążowego – gestageny są niezbędne do utrzymania ciąży;
• wspomaganie działania estrogenów na układ szkieletowy.

Obecnie mianem gestagenów określa się zarówno estry naturalnego progesteronu (megestrol, hydroksyprogesteron i medroksyprogesteron), jak i syntetyczne gestageny.

Syntetyczne gestageny można podzielić na cztery generacje:

• I generacja – pochodne 17-hydroksyprogesteronu i testosteronu (noretynodrel, noretysteron, chlormadynon, medroksyprogesteron);
• II generacja – pochodne gonadowe testosteronu (norgestrel, lewonorgestrel);
• III generacja – pochodne lewonorgestrelu (dezogestrel, etonogestrel, gestoden, norgestymat, norelgestromin);
• IV generacja – zwana także nowymi syntetycznymi gestagenami (drospirenon, dienogest, trymegeston, nestoron, nomegestrol).

Gestageny są metabolizowane w wątrobie, a wydalane wraz z moczem przez nerki.

Przeczytaj również:

Prolaktyna – jakie są normy i co robić, gdy jest za wysoka

Gestageny a cykl miesiączkowy i ciąża

Podczas cyklu miesiączkowego progesteron dominuje w fazie lutealnej (sekrecyjnej). Bierze on udział w przygotowaniu organizmu kobiety do ciąży. Pod wpływem progesteronu endometrium staje się strukturą wydzielniczą, a w jego obrębie tworzą się nowe naczynia krwionośne, dzięki czemu macica jest odpowiednio ukrwiona. Komórki endometrium gromadzą również zapasy tłuszczy i glikogenu. Dzięki temu organizm kobiety przygotowuje się do zagnieżdżenia zarodka w jamie macicy.

Podczas ciąży progesteron jest produkowany początkowo przez ciałko żółte, a następnie przez łożysko. Progesteron umożliwia zagnieżdżenie zarodka w ścianie macicy oraz stymuluje wzrost łożyska. Jego podstawową funkcją jest umożliwienie utrzymania ciąży oraz hamowanie czynności skurczowej macicy. 

Gestageny – jakie jest ich zastosowanie?

Gestageny są składnikiem wielu preparatów antykoncepcyjnych (w połączeniu z estrogenami bądź samodzielnie). Gestageny są także składnikiem hormonalnej terapii zastępczej w okresie pomenopauzalnym. 

Gestageny są wykorzystywane do leczenia zaburzeń miesiączkowania, endometriozy oraz zaawansowanych postaci raka macicy, raka sutka oraz nerek.

Ze względu na ich liczne zastosowania, gestageny są lekami stosowanymi zarówno u młodych kobiet, jak i u starszych pacjentek.

Gestageny a antykoncepcja

Gestageny hamują owulację i zwiększają lepkość śluzu szyjki macicy – warunkuje to ich działanie antykoncepcyjne.

Gestageny jako środki antykoncepcji hormonalnej mogą być stosowane samodzielnie, bądź w połączeniu z estrogenami (np. dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne).

Gestageny są składnikiem preparatów antykoncepcyjnych takich jak:

• doustne tabletki antykoncepcyjne;
• plastry antykoncepcyjne;
• pierścień antykoncepcyjny;
• zastrzyki antykoncepcyjne;
• implanty podskórne;
• wkładki wewnątrzmaciczne (IUD).

Dzięki temu, że hormony stosowane do antykoncepcji występują w tak licznych postaciach, możliwe jest dopasowanie metody do konkretnej pacjentki.

Gestageny są również stosowane jako antykoncepcja awaryjna, czyli w postaci tzw. tabletki „dzień po”.

Przeczytaj również:

Badanie HSG – wskazania, jak się przygotować, jak przebiega?

Gestageny jako środek stosowany w hormonalnej terapii zastępczej

Hormonalna terapia zastępcza jest stosowana w celu łagodzenia objawów menopauzy.

Wśród tych objawów można wymienić:

• uderzenia gorąca i potliwość, występujące naprzemiennie z dreszczami;
• drażliwość;
• bezsenność;
• obniżenie nastroju i depresja;
• zmiany lokalne (np. ścieńczenie błony śluzowej pochwy).

Dodatkowo po menopauzie wzrasta częstość występowania chorób sercowo-naczyniowych i osteoporozy.

Zastosowanie gestagenów jako hormonalnej terapii zastępczej może pomóc w łagodzeniu tych objawów. W tym celu gestageny są stosowane razem z estrogenami, w najniższej skutecznej dawce.

Hormonalna terapia zastępcza powinna być proponowana kobietom pomiędzy 50. a 59. rokiem życia, jednak nie później niż 10 lat od wystąpienia menopauzy.

Gestageny – w jakich sytuacjach wskazane jest ich przyjmowanie?

Gestageny mają wiele pożądanych działań zarówno na błonę śluzową macicy, jak i na jajniki.

Ze względu na to mogą być stosowane do:

• antykoncepcji;
• hormonalnej terapii zastępczej w okresie menopauzy;
• leczenia zaburzeń miesiączkowania;
• leczenia endometriozy;
• leczenia zaawansowanych postaci raka macicy, sutka i nerek.

Gestageny – kiedy są przeciwwskazane?

Gestageny są przeciwwskazane u pacjentek z ciężkim uszkodzeniem wątroby, hiperbilirubinemią oraz zmagających się z chorobą zakrzepowo-zatorową.

Gestageny o działaniu androgenowym i antyandrogenowym są przeciwwskazane w ciąży.

Gestageny – jakie są ich skutki uboczne?

Jeśli dawka gestagenów jest odpowiednio dobrana do pacjentki oraz jeśli pacjentka stosuje się do zaleceń lekarza, to działania niepożądane występują rzadko.

Przy długotrwałym stosowaniu mogą pojawić się objawy takie jak:

• spadek libido;
• bóle głowy;
• bóle brzucha, nudności i wymioty;
• bóle wywołane napięciem gruczołów sutkowych;
• zwiększenie masy ciała;
• wirylizacja (maskulinizacja).