Co to jest zez u dziecka?
Zez (łac. strabismus) to wada wzroku, która objawia się nieprawidłowym ustawieniem gałek ocznych względem siebie podczas patrzenia na przedmiot. Wynika ona z osłabienia siły mięśni gałek ocznych i może pojawiać się tylko w określonych sytuacjach, sporadycznie lub na stałe.
Szacuje się, że zez występuje u dzieci z częstością od 2 do 5%. Przez wiele lat sądzono, że jest to jedynie drobna wada estetyczna, z której małe dziecko najprawdopodobniej wyrośnie i nie wymaga ona żadnych kontroli okulistycznych. Nie jest to jednak do końca prawda. Jeśli zez występuje przez większą część dzieciństwa, może spowodować niedowidzenie (nazywane też leniwym okiem) i utratę widzenia stereoskopowego, czyli zdolności postrzegania głębi i odległości. Z kolei zez w wieku dorosłym, w zależności od rodzajów zeza, może oznaczać podwójne widzenie i upośledzone widzenie przestrzenne.
Przeczytaj również:
Kolor oczu u noworodka – jak i dlaczego się zmienia?
Jakie są rodzaje zeza?
Najczęstszą postacią zeza jest tzw. zez towarzyszący (strabismus concomitans). Wada ta polega na tym, że oko zezujące dostosowuje się ruchem do oka prowadzącego i zachowuje przy tym stały kąt odchylenia.
Obserwując kąt odchylenia oka, stosuje się następujące kryterium podziału:
- zez zbieżny (esotropia),
- zez rozbieżny (exotropia),
- zez ku górze,
- zez ku dołowi,
- zez skośny.
Odchylenie prawidłowej osi jednego oka może skutkować utratą równowagi percepcji obu oczu, co prowadzi do poważnych zaburzeń funkcji całego aparatu wzrokowego. Dochodzi do nich przede wszystkim w oku dotkniętym zezem, które stopniowo traci zdolność widzenia. W skrajnych przypadkach zez i postępujące obniżenie ostrości widzenia mogą skończyć się nawet całkowitą ślepotą jednego oka.
Drugim typem schodzenia jest zez ukryty (heteroforia) – wynikający z zaburzeń równowagi mięśni ocznych, gdzie część mięśni jest silniejsza od tych działających przeciwstawnie (antagonistów). Ten rodzaj schorzenia można uwidocznić zasłaniając dziecku jedno oko. Kiedy dochodzi do wyłączenia widzenia obuocznego, zez uwidacznia się.
Tu, podobnie jak w zezie towarzyszącym, można wyróżnić różne kierunki zeza ukrytego:
- zbaczanie do wewnątrz,
- na zewnątrz,
- ku górze,
- do dołu.
Przeczytaj również:
Noworodek – pierwsze godziny po powrocie do domu
Kiedy u dziecka pojawia się zez?
U malutkich, 3-4 miesięcznych dzieci bardzo często występuje tzw. zez pozorny. Tak naprawdę nie jest to prawdziwe schorzenie, a raczej złudzenie optyczne spowodowanie niewielkim rozstawem źrenic przy stosunkowo szerokiej nasadzie nosa. Budowa anatomiczna twarzy malucha, charakteryzująca się pionowym fałdem skórnym między oczami, może dawać wrażenie zeza. Jednak w miarę wzrostu i rozwoju, gdy odległość między gałkami ocznymi zwiększa się, płaska nasada nosa i proporcje ciała ulegają zmianie, wrażenie zeza również zanika.
Zez pozorny jest całkowicie niegroźny, a po 4 miesiącu życia motoryka zmysłu wzroku dziecka zwykle się poprawia. Bardzo ważne jest jednak wczesne odróżnienie zeza pozornego od faktycznych nierówności osi gałek ocznych. Diagnostykę okulistyczną warto wykonać już u kilkumiesięcznych dzieci, u których wada się utrzymuje, co pozwoli na efektywne wprowadzenie właściwego sposobu leczenia i korygowania ewentualnych dysfunkcji.
Jakie są przyczyny zeza u dzieci?
Istnieje wiele przyczyn powstawania zeza u najmłodszych. Wada ta może wystąpić z powodu: dysfunkcji mięśni, dalekowzroczności, wad mózgu, urazu, infekcji.
Specjaliści zwracają też uwagę na pewne czynniki ryzyka, które predestynują dziecko do zeza. Obejmują one np.:
- przedwczesny poród,
- porażenie mózgowe,
- rodzinną historię choroby.
Jedną z najczęstszych przyczyn wystąpienia zeza u najmłodszych jest upośledzenie nerwów czaszkowych, które kontrolują mięśnie gałek ocznych. Są to głównie nerwy czaszkowe III, IV i VI. Ich uszkodzenie może być wrodzone, ale zdarza się też podczas porodu kleszczowego, kiedy dojdzie do nadmiernego skręcenia szyi dziecka lub zwiększonego ciśnienia w czaszce.
Zez może też wystąpić, jeśli dojdzie do dysfunkcji kory wzrokowej w mózgu lub też dużej dysproporcji w zdolności widzenia obu oczu (niedowidzenia jednoocznego).
Znaczna różnica w wyrazistości między obrazami z prawego i lewego oka, asymetryczna zaćma, wady refrakcji lub inne choroby oczu, również mogą powodować lub pogarszać zeza. Zez może towarzyszyć też innym chorobom, np. genetycznym, jak zespół Marfana.
Przeczytaj również:
Pieluszkowe zapalenie skóry – leczenie – czym smarować i jakie domowe sposoby stosować?
Jakie są objawy zeza u dziecka?
Zez u dziecka nie zawsze jest widoczny gołym okiem, szczególnie gdy występuje okresowo lub jest niewielki. Najczęstsze objawy, które powinny zaniepokoić rodziców, to:
- widoczne odchylenie jednego oka do wewnątrz, na zewnątrz, ku górze lub ku dołowi;
- dziecko mruży lub zamyka jedno oko, szczególnie przy patrzeniu w dal lub w jasnym świetle;
- częste przechylanie głowy w jedną stronę;
- podwójne widzenie (dziecko może o tym nie powiedzieć, ale będzie unikało pewnych zabaw);
- uderzanie o przedmioty lub niepewny chód (zwłaszcza przy zezie pionowym);
- szybkie męczenie się oczu podczas czytania lub oglądania bliskich przedmiotów.
Ważne jest, aby obserwować dziecko zarówno wpatrzone w bliskie przedmioty, jak i w dal, ponieważ zez może ujawniać się tylko w określonych sytuacjach.
Kiedy zgłosić się do okulisty?
Do okulisty dziecięcego należy zgłosić się niezwłocznie, jeśli:
- zez jest widoczny stale lub bardzo często po 4. miesiącu życia;
- zez pojawia się nagle u starszego dziecka;
- dziecko przechyla głowę lub mruży jedno oko;
- zauważysz różnicę w wielkości lub położeniu źrenic;
- dziecko urodziło się przedwcześnie lub ma inne problemy neurologiczne.
Im wcześniej zostanie postawiona diagnoza, tym większe są szanse na pełne wyleczenie i uniknięcie niedowidzenia.
Przeczytaj również:
Wysypka u noworodka – skąd się bierze, czym smarować, kiedy do lekarza?
Jak leczyć zeza u dzieci?
W diagnostyce zeza wykonuje się rutynowo test naprzemiennego zasłaniania oczu, gdzie wykonywane są m.in. pomiary kątów zeza i ocena ruchomości gałek ocznych. Pogłębione badanie u okulisty dziecięcego wymaga często zastosowania atropiny lub innych środków farmakologicznych, które czasowo znoszą akomodację źrenic i ułatwiają badanie dna oka.
Leczenie zeza u dzieci polega przede wszystkim na korygowaniu wady refrakcji za pomocą specjalnie dobranych okularów. Taka metoda jest skuteczna w przypadku zeza rozbieżnego, w eliminowaniu wad akomodacji oczu oraz jako leczenie niedowidzenia.
W niektórych przypadkach specjalista może zalecić specjalne ćwiczenia korygujące, a wspomagająco również naprzemienne lub jednostronne wyłączanie zdrowego oka po założeniu szkieł próbnych. W ciągu ostatnich lat dostępna jest także terapia z zastosowaniem toksyny botulinowej, która może być stosowana nawet u niemowląt, w takich przypadkach jak zez porażenny.
Najskuteczniejszą, choć inwazyjną metodą leczenia, pozostaje jednak zabieg chirurgiczny, gwarantujący przywrócenie prawidłowego ustawienia oczu. W niektórych typach zeza operację najlepiej jest przeprowadzić we wczesnym dzieciństwie, do 3.-4. roku życia, dzięki czemu znacznie zwiększa się szanse na trwałą stabilizację widzenia obuocznego. W każdym przypadku o optymalnym doborze leczenia decyduje lekarz okulista.
Jakie są konsekwencje nieleczonego zeza?
Jeśli zez utrzymuje się przez dłuższy czas w okresie rozwoju dziecka, mózg stopniowo „wyłącza” oko zezujące, aby uniknąć podwójnego widzenia. Jak wspomnieliśmy wcześniej, w efekcie tego rozwija się niedowidzenie, potocznie nazywane leniwym okiem.
W skrajnych przypadkach może dojść do znacznego obniżenia ostrości widzenia w jednym oku, a nawet do jego funkcjonalnej ślepoty. Dodatkowo dziecko traci zdolność widzenia przestrzennego (stereopsję), co utrudnia ocenę odległości i głębi.
U dorosłych osób z nieleczonym zezem z dzieciństwa często pojawiają się problemy z podwójnym widzeniem, bólami głowy oraz trudnościami w wykonywaniu zawodów wymagających precyzyjnego widzenia obuocznego.
Czy zez u dziecka zawsze wymaga operacji?
Nie. Decyzja o operacji zależy od rodzaju, wielkości i przyczyny zeza oraz od reakcji na wcześniejsze leczenie zachowawcze.
Wiele przypadków zeza zbieżnego u małych dzieci udaje się wyleczyć samymi okularami i okluzją (zasłanianiem oka). Operacja jest konieczna wtedy, gdy mimo prawidłowo dobranych okularów i leczenia niedowidzenia zez pozostaje duży lub powraca.
Najlepsze wyniki osiąga się, gdy operację przeprowadzi się we wczesnym dzieciństwie (najczęściej między 2. a 5. rokiem życia), jednak decyzję zawsze podejmuje lekarz prowadzący po dokładnej diagnostyce.
współpraca: redakcja Mamazone
