Czym jest niedosłuch u dziecka?
Niedosłuch u dziecka to częściowe ograniczenie zdolności odbierania dźwięków. Może obejmować jedno lub oba uszy, dotyczyć wybranych częstotliwości albo większego zakresu dźwięków. Nie jest równoznaczny z całkowitą głuchotą – określa zróżnicowany ubytek słuchu, który może pojawić się w każdym wieku. Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że niedosłuch występuje wtedy, gdy dana osoba nie słyszy równie dobrze jak ktoś z prawidłowym słuchem.
Jakie są objawy niedosłuchu u dziecka?
Objawy niedosłuchu zależą od wieku i stopnia ubytku słuchu. Dziecko może nie reagować na swoje imię, odwracać się w niewłaściwą stronę, mylić podobnie brzmiące słowa lub potrzebować powtórzenia wypowiedzi. Często uważnie obserwuje usta rozmówcy, ustawia wysoką głośność telewizora albo urządzeń używanych do słuchania muzyki.
Na problemy ze słuchem mogą wskazywać także: opóźniony rozwój mowy, niewyraźna wymowa oraz mówienie zbyt głośno lub cicho. W szkole pojawiają się niekiedy trudności ze zrozumieniem mowy w hałasie, zmęczenie, rozdrażnienie i problemy z koncentracją.
Dziecko może słyszeć głos, ale nie reagować na dźwięk dzwonka lub gorzej odbierać wysokie dźwięki. Starsze dzieci czasem zgłaszają przytłumienie odgłosów, uczucie zatkania ucha albo szumy uszne. Nagłe pogorszenie słuchu, szczególnie z zawrotami głowy, bólem lub wyciekiem z ucha, wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.
Przeczytaj również:
Czyszczenie uszu u niemowląt – jak bezpiecznie usuwać woskowinę z ucha?
Jak rozpoznać niedosłuch u niemowlęcia?
Rozpoznanie problemów ze słuchem u niemowlęcia opiera się przede wszystkim na obserwacji jego reakcji. W pierwszych miesiącach niepokój może wzbudzić brak wzdrygnięcia lub mrugnięcia pod wpływem głośnych dźwięków, a także brak uspokojenia po usłyszeniu znajomego głosu. Dziecko może reagować dopiero wtedy, gdy zobaczy opiekuna lub odpowiadać na dźwięki nieregularnie.
W drugim półroczu życia warto zwrócić uwagę, czy niemowlę odwraca głowę w stronę źródła dźwięku, reaguje na swoje imię oraz na głos dobiegający spoza pola widzenia. Sygnałem ostrzegawczym jest również skąpe, monotonne gaworzenie, brak naśladowania odgłosów lub stopniowe zanikanie wcześniej rozwijanych umiejętności głosowych.
Co może powodować niedosłuch u dziecka?
Przyczyny niedosłuchu mogą być wrodzone lub nabyte. Do pierwszej grupy należą predyspozycje genetyczne, zespoły chorobowe i wady wrodzone narządu słuchu. Znaczenie mają również zakażenia przebyte przez matkę w ciąży, m.in. cytomegalowirusem, różyczką lub toksoplazmozą. Ryzyko zwiększają wcześniactwo, niedotlenienie i ciężka żółtaczka noworodkowa.
Częstym powodem czasowego pogorszenia słuchu jest zapalenie ucha środkowego z zalegającym płynem. Dźwięki mogą być gorzej przewodzone także przez nadmiar woskowiny, ciało obce w przewodzie słuchowym zewnętrznym, zapalenie ucha zewnętrznego lub perforację błony bębenkowej.
Trwały ubytek słuchu może wynikać z zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, infekcji wirusowych, urazów głowy, leków ototoksycznych lub urazów akustycznych wywołanych przez głośne dźwięki. Niekiedy jego przyczyny nie udaje się jednoznacznie ustalić.
Przeczytaj również:
Guzek za uchem u dziecka – przyczyny
Jakie są rodzaje niedosłuchu u dzieci?
Ze względu na miejsce zaburzenia niedosłuch dzieli się najczęściej na przewodzeniowy, odbiorczy i mieszany.
Niedosłuch przewodzeniowy dotyczy części przewodzącej dźwięk – ucha zewnętrznego lub struktur ucha środkowego. Fala dźwiękowa nie dociera wówczas prawidłowo przez przewód słuchowy, błonę bębenkową i kosteczki słuchowe do ucha wewnętrznego.
Niedosłuch odbiorczy wynika z nieprawidłowego działania części odbierającej dźwięk. Gdy uszkodzone są komórki słuchowe narządu Cortiego w ślimaku, mówi się o niedosłuchu ślimakowym. Niedosłuch pozaślimakowy wiąże się natomiast z zaburzeniem nerwu ślimakowego lub dalszych dróg słuchowych.
Niedosłuch mieszany łączy cechy niedosłuchu przewodzeniowego i odbiorczego. Oznacza to, że nieprawidłowości występują jednocześnie w części przewodzącej oraz odbierającej dźwięk.
Jak wygląda diagnostyka niedosłuchu u dziecka?
Diagnostyka obejmuje wywiad dotyczący rozwoju dziecka, przebytych chorób i niedosłuchu w rodzinie. Laryngolog ogląda przewód słuchowy oraz błonę bębenkową, a tympanometria pozwala ocenić funkcjonowanie ucha środkowego.
W badaniach przesiewowych noworodków wykorzystuje się otoemisję akustyczną (OAE), automatyczne słuchowe potencjały wywołane pnia mózgu (AABR) albo odpowiednią sekwencję obu metod. OAE ocenia przede wszystkim czynność zewnętrznych komórek słuchowych ślimaka, natomiast AABR rejestruje odpowiedź drogi słuchowej do poziomu pnia mózgu. Badania są bezbolesne i zwykle wykonuje się je podczas snu lub spokojnego leżenia dziecka. Wynik wskazujący na potrzebę kontroli nie oznacza jeszcze niedosłuchu, ale wymaga terminowej diagnostyki audiologicznej.
U małych dzieci stosuje się audiometrię ze wzmocnieniem wzrokowym lub zabawową, a u starszych audiometrię tonalną i słowną. Pozwalają one określić rodzaj i stopień niedosłuchu, objęte nim częstotliwości oraz różnice między uszami. W wybranych przypadkach wykonuje się także badania genetyczne lub obrazowe.
Przeczytaj również:
Rozwój motoryczny niemowlaka – jak przebiega, etapy
Na czym polega leczenie niedosłuchu u dziecka?
Leczenie zależy od przyczyny, rodzaju i stopnia niedosłuchu. Woskowinę lub ciało obce z przewodu słuchowego powinien usunąć wykwalifikowany pracownik medyczny.
Wysiękowe zapalenie ucha środkowego często wymaga początkowo obserwacji, a nie rutynowego stosowania antybiotyku. Jeśli wysięk utrzymuje się i wyraźnie wpływa na słuch lub rozwój dziecka, lekarz może rozważyć założenie drenów wentylacyjnych w błonie bębenkowej. Zabieg może być potrzebny także przy wadach lub uszkodzeniach struktur przewodzących dźwięk.
Jeśli nie można usunąć źródła ubytku, odpowiednie leczenie obejmuje urządzenie wspomagające słuch, regularne kontrole oraz rehabilitację słuchową i logopedyczną.
Kiedy dziecko potrzebuje aparatu słuchowego lub implantu ślimakowego?
Aparat słuchowy zaleca się, gdy trwały ubytek ogranicza dostęp do mowy i innych ważnych dźwięków, a ich wzmocnienie może poprawić słyszenie. Urządzenie dobiera audiolog na podstawie rodzaju oraz stopnia niedosłuchu, osobno programując je dla każdego ucha. Nie należy czekać, aż pojawią się wyraźne opóźnienia rozwojowe.
Implant ślimakowy rozważa się przede wszystkim u dzieci z ciężkim lub głębokim niedosłuchem odbiorczym, które mimo prawidłowo dopasowanego aparatu słuchowego nie uzyskują wystarczających korzyści. Aparat wzmacnia dźwięki, natomiast implant omija uszkodzone struktury ucha wewnętrznego i elektrycznie pobudza nerw słuchowy.
Czy niedosłuch u dziecka można wyleczyć?
To, czy słuch może wrócić do normy, zależy od przyczyny niedosłuchu. Ubytek przewodzeniowy związany na przykład z woskowiną lub płynem w uchu środkowym bywa odwracalny, choć nie dotyczy to wszystkich jego przyczyn.
Niedosłuch odbiorczy jest najczęściej trwały, ale aparaty słuchowe, implanty i odpowiednio wcześnie rozpoczęta rehabilitacja mogą wyraźnie poprawić dostęp dziecka do dźwięków i mowy. Samo zastosowanie urządzenia nie kończy leczenia – konieczne są kontrole oraz ocena rozwoju słuchowego i komunikacji. W niedosłuchu mieszanym poprawa może dotyczyć części przewodzeniowej, natomiast komponent odbiorczy często pozostaje.
Przeczytaj również:
Szum suszarki (biały szum) – jak działa, czy pomaga dzieciom usnąć?
Jak dbać o słuch dziecka i zapobiegać jego uszkodzeniu?
Nie wszystkim przyczynom niedosłuchu można zapobiec, jednak ryzyko części z nich da się ograniczyć. Infekcje uszu należy leczyć zgodnie z zaleceniami lekarza. Konsultacji wymagają m.in. ból ucha, wyciek, gorączka, pogorszenie reakcji na dźwięki oraz utrzymujące się po infekcji uczucie zatkania ucha. Warto poinformować pediatrę również o częstym chrapaniu, oddychaniu przez usta lub nawracających infekcjach, ponieważ mogą one współwystępować z przerostem migdałka gardłowego i wysiękiem w uchu środkowym.
Należy chronić dziecko przed zbyt głośnymi dźwiękami. Głośność słuchawek powinna być umiarkowana, a czas korzystania z nich ograniczony. Podczas koncertów, pokazów fajerwerków oraz w innych hałaśliwych miejscach warto stosować odpowiednio dobrane ochronniki słuchu. Nie należy krzyczeć bezpośrednio do ucha ani pozwalać na takie zachowanie podczas zabawy.
Małżowinę uszną i ujście przewodu słuchowego można delikatnie oczyszczać wilgotnym wacikiem lub ręcznikiem. Nie wolno wkładać do przewodu słuchowego patyczków kosmetycznych ani innych przedmiotów, ponieważ grozi to wepchnięciem woskowiny głębiej, uszkodzeniem skóry lub błony bębenkowej. Podejrzenie ciała obcego w uchu wymaga konsultacji z lekarzem – nie należy próbować usuwać go samodzielnie.
Ważna jest także obserwacja dziecka. Częste proszenie o powtórzenie, ustawianie wysokiej głośności telewizora, trudności z rozumieniem mowy lub opóźnienie jej rozwoju powinny skłonić do badania słuchu. Kontrola laryngologiczna albo audiologiczna może być potrzebna zwłaszcza wtedy, gdy pogorszenie słuchu utrzymuje się po zapaleniu ucha lub infekcje często nawracają. Wczesne wykrycie niedosłuchu pozwala szybciej rozpocząć leczenie i ograniczyć jego wpływ na rozwój mowy, naukę oraz funkcjonowanie społeczne dziecka.
