Najnowsze badania w skrócie – co dziś wiemy o alkoholu w ciąży?
Dostępne dane jasno wskazują, że powszechność picia alkoholu wśród kobiet w wieku rozrodczym pozostaje wysoka, a część kobiet w ciąży sięga po alkohol również w trakcie ciąży. Nie jest to zjawisko marginalne ani ograniczone do jednej grupy społecznej. Badania prowadzone w Polsce i w innych krajach Europy pokazują, że spożywanie alkoholu w czasie ciąży dotyczy także kobiet dobrze wykształconych, aktywnych zawodowo i mieszkających w dużych miastach. Jednocześnie większość badanych deklaruje znajomość negatywnego wpływu alkoholu na zdrowie dziecka, co wskazuje na wyraźną rozbieżność między wiedzą a faktycznym zachowaniem.
Z punktu widzenia medycyny istotne jest to, że alkohol przenika z krwi matki do krwi płodu bardzo szybko. Już po kilkudziesięciu minutach stężenie alkoholu w krwi płodu jest zbliżone do tego, które występuje w krwi matki. W życiu płodowym organizm dziecka nie dysponuje mechanizmami pozwalającymi na skuteczną neutralizację toksyn, dlatego działanie alkoholu ma charakter szczególnie niekorzystny.
Ile kobiet wypiło alkohol w ciąży – statystyki
Svetlana Popova wraz z zespołem badaczy z Kanady i innych krajów opublikowała w 2017 r. w czasopiśmie The Lancet Global Health badanie, w którym sprawdzała, jaki jest odsetek kobiet z różnych krajów, które w ciąży choć raz wypiły jakąkolwiek ilość jakiegokolwiek alkoholu. To duża, globalna analiza, która po raz pierwszy w tak spójny sposób pokazała, ile kobiet pije w ciąży i ile dzieci rodzi się z płodowym zespołem alkoholowym w różnych krajach świata.
Autorzy, łącząc dziesiątki badań z wielu państw, oszacowali, że około 1 na 10 ciężarnych na świecie pije alkohol, a w Europie – nawet 1 na 4. W niektórych krajach Europy wartości sięgają połowy wszystkich kobiet w ciąży.
Na tej podstawie wyliczono, że FAS jest jednym z najczęstszych w pełni możliwych do uniknięcia zaburzeń rozwoju u dzieci. Jednocześnie badacze podkreślają, że ich liczby są raczej ostrożnymi szacunkami – realne wartości mogą być wyższe z powodu niedoszacowania w wywiadach (badania z biomarkerami – np. etyloglukuronidem w włosach lub smółce – potrafiły wykazać 2–5× większy odsetek ekspozycji niż wywiad).
Region WHO | Odsetek ciężarnych, które wypiły alkohol (jakikolwiek poziom) |
|---|---|
Europa | 25,2% |
Ameryki | 11,2% |
Afryka | 10,0% |
Zach. Pacyfik | 8,6% |
Azja Płd.-Wsch. | 1,8% |
Wsch. Śródziemnomorski | 0,2% |
Świat (łącznie) | 9,8% |
Kraj | Szacowany odsetek ciężarnych pijących alkohol | Rok / populacja | Główne źródło |
|---|---|---|---|
Irlandia | ok. 60% | model dla populacji ogólnej, dane sprzed 2010 r. | Metaanaliza Popova 2017 |
Białoruś | ok. 46–47% | model Popova 2017 | Popova 2017 – druga najwyższa wartość globalnie |
Dania | ok. 46% | model Popova 2017 | Popova 2017 – kraje z najwyższym spożyciem w ciąży |
Wielka Brytania | ~28,5% (ankieta) do ~41% (model) | 2011–2012 (11 krajów UE, ankieta online) oraz model Popova 2017 | Mårdby 2017 – 28,5%; Popova 2017 – ok. 41,3% |
Rosja | ~26,5–36,5% | 11 krajów UE (ankieta) + model Popova | Mårdby 2017 – 26,5%; Popova 2017 – 36,5% |
Szwajcaria | 20,9% | ankieta online wśród ciężarnych/połogowych, 2011–2012 | Mårdby 2017 (11 krajów europejskich) |
Holandia | ok. 19–22% | badanie ogólnokrajowe | „Prevalence and pattern of alcohol consumption during pregnancy in the Netherlands” – 19–20%, starsze przeglądy mówiły o 22% |
Francja | bardzo szeroki zakres, ok. 12–63% w starszych badaniach; nowsze sondaże ok. 10–30% | różne badania 1990–2010; sondaż online 2023 | Przegląd francuskiej literatury: 12–63% ciężarnych piło; sondaż OpinionWay 2023 – 27% kobiet zgłosiło picie w ciąży (często 1 raz) |
Hiszpania | w ankietach najczęściej 5–20%, w jednym badaniu z biomarkerami nawet ~60% | dane 1980–2014 i nowsze badania regionalne | Analiza 40 tys. ciąż: spadek z 29,6% (1980) do 5,4% (2014); inne badania: 10–15%; analiza włosów matki – 64,7% ekspozycji (silne niedoszacowanie w wywiadzie) |
Norwegia | 4,1% | 11 krajów europejskich, ankieta online | Mårdby 2017 |
Szwecja | ok. 5,5–7,2% | badania krajowe + 11 krajów europejskich | Przegląd: 5,5%; Mårdby 2017: 7,2% |
Polska | w zależności od metody: od ~10% (ankieta online) do ~50% (biomarkery); w jednym badaniu ogólnopolskim 54,7% | 2010–2012 (Pol-PrAMS), 2011–2012 (11 krajów UE), badanie włosów 2024 | 9,7% w polskiej próbie w badaniu Mårdby 2017; Pol-PrAMS (kobiety po porodzie w całej PL) – 54,7% zadeklarowało jakiekolwiek picie w ciąży; badanie etyloglukuronidu we włosach – 50,3% kobiet miało ślady alkoholu w czasie ciąży, 10% – wzór spożycia oceniony jako „nadmierny” |
Ile dzieci z FAS?
Na podstawie swoich modeli Popova i zespół oszacowali, że:
FAS jest jednym z najczęstszych w pełni możliwych do uniknięcia wrodzonych zaburzeń rozwojowych.
Globalnie rocznie rodzi się kilkaset tysięcy dzieci z FAS (autorki podawały liczby rzędu ok. 120 tys. rocznie, ale z dużą niepewnością).
Ryzyko FAS u dziecka, którego matka piła w ciąży, oszacowano na 1:67.
Wwielu krajach prawie się FAS nie rozpoznaje, więc oficjalne statystyki są dużo niższe niż to, co sugeruje badanie.
„Wypiłam, zanim się dowiedziałam” – jak często do tego dochodzi?
W badaniach dotyczących picia alkoholu w czasie ciąży opisywane są sytuacje, w których kobieta sięga po alkohol na bardzo wczesnym etapie ciąży, zanim ma świadomość, że doszło do zapłodnienia. W pierwszych tygodniach ciąży objawy bywają niejednoznaczne lub łatwe do przeoczenia, dlatego codzienne nawyki, w tym okazjonalne picie alkoholu, często nie ulegają natychmiastowej zmianie.
Z medycznego punktu widzenia oznacza to, że w niektórych przypadkach rozwijający się zarodek może mieć kontakt z alkoholem w okresie, w którym rozpoczyna się tworzenie podstawowych struktur organizmu.
Jednocześnie badania podkreślają, że u wielu dzieci, których mamy okazjonalnie sięgały po alkohol zanim dowiedziały się o ciąży, nie obserwuje się żadnych widocznych problemów po urodzeniu. Lekarze zwracają jednak uwagę, że prawidłowy przebieg porodu i dobry stan noworodka nie zawsze pozwalają w pełni ocenić, czy bardzo wczesna ekspozycja na alkohol miała jakikolwiek wpływ, ponieważ część ewentualnych trudności, zwłaszcza dotyczących funkcjonowania układu nerwowego, może ujawniać się stopniowo wraz z rozwojem dziecka, na przykład w wieku przedszkolnym lub szkolnym.
Przeczytaj również:
Piwo bezalkoholowe w ciąży – czy to bezpieczne?
Alkohol w pierwszych tygodniach ciąży
Pierwsze tygodnie ciąży to czas bardzo intensywnego rozwoju dziecka. W tym okresie komórki dzielą się, przemieszczają i zaczynają tworzyć wyspecjalizowane tkanki i narządy. Alkohol, który przyjmuje przyszła mama, bardzo łatwo przechodzi z jej krwi do krwi płodu, ponieważ łożysko nie chroni dziecka skutecznie przed jego działaniem. Stężenie alkoholu u dziecka może być podobne jak u mamy, a organizm płodu nie potrafi go jeszcze rozkładać ani usuwać.
Jeżeli w tym czasie przyszła mama spożywa alkohol, może to prowadzić do poważnych skutków – od poważnych wad rozwojowych dziecka, po obumarcie zarodka i poronienie. Najbardziej wrażliwy jest mózg, który już od początku ciąży rozwija się w sposób bardzo dynamiczny, co warunkuje możliwości rozwojowe dziecka na całe jego życie.
W pierwszych tygodniach ciąży alkohol może wpłynąć na rozwój różnych części ciała dziecka, w tym na:
mózg i układ nerwowy, co może później utrudniać uczenie się, koncentrację, pamięć i kontrolę emocji;
serce i naczynia krwionośne, co może spowodować ich uszkodzenia;
twarz i głowę, co może spowodować wady anatomiczne w ich budowie;
narządy płciowe, które różnicują się już we wczesnej ciąży;
kości i proporcje ciała, których zaburzenia mogą być widoczne po narodzeniu i w późniejszych latach życia dziecka;
hormony, które wpływają na wzrost i rozwój organizmu.
Czy istnieje „bezpieczna dawka”? Wyniki badań o niskim i umiarkowanym spożyciu
Analiza dostępnych badań jednoznacznie wskazuje, że nie ma bezpiecznej dawki alkoholu w ciąży. Nawet spożywanie alkoholu w niewielkich ilości wiąże się z ryzykiem zaburzeń rozwoju płodu. Nie dotyczy to wyłącznie ciężkich postaci, takich jak płodowy zespół alkoholowy. Coraz więcej danych dotyczy łagodniejszych, ale istotnych klinicznie zaburzeń, obejmujących problemy z koncentracją uwagi, uczeniem się, rozumieniem pojęć abstrakcyjnych oraz regulacją zachowań społecznych przejawianych w późniejszym życiu dziecka.
Przeczytaj również:
Co można pić, a czego nie wolno pić w ciąży?
Epizodyczne „mocniejsze” picie – dlaczego to szczególnie niepokoi badaczy?
Szczególną uwagę badaczy zwraca tzw. epizodyczne picie alkoholu, czyli sytuacja, gdy przyszła mama wypija jednorazowo większą ilość alkoholu, na przykład podczas imprezy czy wyjątkowego wydarzenia. Taki sposób spożywania alkoholu powoduje nagły i wysoki wzrost jego stężenia zarówno w krwi matki, jak i w krwi płodu. W takiej sytuacji organizm dziecka nie ma żadnej możliwości, aby się przed tym bronić, a toksyczne działanie alkoholu jest szczególnie silne. Może to prowadzić do uszkodzeń mózgu i całego centralnego układu nerwowego, które mogą mieć trwałe skutki w późniejszym życiu.
Badania pokazują, że nawet pojedynczy epizod intensywnego picia w czasie ciąży zwiększa ryzyko problemów rozwojowych u dziecka. Mogą one obejmować trudności w uczeniu się, problemy z pamięcią, koncentracją, emocjami, a także zaburzenia zachowania.
Im większa ilość alkoholu spożyta jednorazowo, tym większe ryzyko uszkodzenia narządów rozwijających się w tym czasie, w tym serca, narządów płciowych, kości czy twarzoczaszki. Dlatego każdy taki epizod stanowi poważne zagrożenie dla prawidłowego rozwoju dziecka, nawet jeśli na co dzień przyszła mama nie pije alkoholu.
Czy czerwone wino pite w małych ilościach ma toksyczny wpływ na płód?
Wiele osób wierzy w mit, że lampka czerwonego wina w ciąży może być „zdrowa” dla mamy i dziecka, podobnie jak w przypadku dorosłych, gdzie wino bywa reklamowane jako korzystne dla serca. Należy wyraźnie zaznaczyć, że żadne prozdrowotne działanie alkoholu nie dotyczy płodu (i dorosłych także). Nawet niewielkie ilości czerwonego wina mogą wpływać negatywnie na rozwój mózgu i innych narządów dziecka, a spożycie jednorazowe, nawet jeśli to „tylko kieliszek”, z pewnością spowoduje nagły wzrost stężenia alkoholu we krwi płodu.
Czy w ciąży można wypić piwo na lepszy sen?
Nie, w ciąży nie należy pić piwa ani żadnego alkoholu, nawet „dla lepszego snu”. Jeżeli problemem są trudności w zasypianiu, bezpieczniejsze dla płodu są metody niefarmakologiczne: utrzymanie regularnego rytmu snu, ciepła kąpiel wieczorem, relaksacja, spokojne czytanie lub lekkie ćwiczenia fizyczne w ciągu dnia. W razie poważniejszych problemów warto porozmawiać z lekarzem o bezpiecznych dla ciąży sposobach poprawy snu.
Przeczytaj również:
Bezsenność w ciąży – przyczyny i sposoby na bezsenność w ciąży. Jak spać w ciąży?
Co grozi dziecku? Najnowsze dane o wzroście płodu, długości ciąży i masie urodzeniowej
Spożycie alkoholu w okresie ciąży wiąże się z wyższym ryzykiem zahamowania rozwoju płodu, skrócenia czasu trwania ciąży oraz obniżonej masy urodzeniowej. Dzieci narażone na działanie alkoholu w życiu płodowym częściej rodzą się przedwcześnie i wykazują cechy niedojrzałości narządów. Toksyczny wpływ alkoholu może prowadzić do zaburzeń, które wpływają na zdrowie dziecka przez całe jego życie.
Należy również pamiętać, że alkohol przenika do mleka matki, dlatego spożywanie alkoholu w okresie karmienia dziecka piersią stanowi kolejne potencjalne źródło narażenia. Z perspektywy medycznej każda decyzja o piciu alkoholu w czasie ciąży oznacza zwiększone ryzyko nieprawidłowości u płodu/dziecka. Aktualna wiedza jednoznacznie wskazuje, że jedynym bezpiecznym rozwiązaniem jest całkowite unikanie alkoholu w całej ciąży, co stanowi podstawowy warunek prawidłowego rozwoju dziecka.
Fakty i mity na temat picia alkoholu w ciąży
FAKT: Nie można określić, jaka dawka alkoholu może być szkodliwa dla dziecka, zatem w ciąży należy całkowicie powstrzymać się od spożywania alkoholu.
MIT: Spożywanie niewielkiej ilości alkoholu nie może zaszkodzić dziecku.
FAKT: Picie każdego alkoholu, w tym czerwonego wina, nie jest wskazane w trakcie ciąży, ponieważ nawet niewielka ilość alkoholu działa toksycznie na rozwijający się płód.
MIT: W trakcie ciąży kobiety mogą pić czerwone wino dla lepszego trawienia.
FAKT: Negatywny wpływ na dziecko może mieć już jednorazowa, niewielka ilość wypitego alkoholu.
MIT: Spożywanie tylko mocnych alkoholi w ciąży może zaszkodzić dziecku.
FAKT: FAS dotyczy wszystkich matek spożywających alkohol w trakcie ciąży, pojawia się w różnych rodzinach, zarówno zamożnych, jak i biednych.
MIT: FAS dotyczy tylko dzieci z rodzin patologicznych.
FAKT: Każda ciąża jest inna. To, że kobieta urodziła zdrowe dziecko mimo picia alkoholu w czasie ciąży, nie gwarantuje, że przy kolejnej ciąży picie alkoholu nie zaszkodzi dziecku.
MIT: „W trakcie ciąży spożywałam alkohol i moje dziecko urodziło się zdrowe, zatem kolejnemu też nic nie będzie, jeżeli będę piła”.
FAKT: Pijące alkohol kobiety zwiększają ryzyko poronienia i przedwczesnego porodu.
MIT: Picie alkoholu w trakcie ciąży nie może wywołać poronienia.
FAKT: Dzieci z syndromem FAS do końca życia będą odczuwały skutki picia alkoholu przez matki w trakcie ciąży. Pełne wyleczenie nie jest możliwe.
MIT: FAS jest w pełni wyleczalny u dzieci.
FAKT: W Polsce dzieci z FAS rodzi się więcej niż dzieci z zespołem Downa.
MIT: Dzieci z FAS to bardzo sporadyczne przypadki.
FAKT: Picie alkoholu w I trymestrze jest najbardziej szkodliwe dla płodu, jednak poważne zagrożenia pozostają także w kolejnych okresach ciąży.
MIT: Picie alkoholu nie jest wskazane tylko w I trymestrze ciąży.
FAKT: W ciąży najlepiej spożywać produkty zdrowe dla mamy i dziecka. Wino i kawa do nich nie należą.
MIT: Zdrowiej jest pić w ciąży czerwone wino niż kawę.
FAKT: Cząsteczki alkoholu przenikają całkowicie przez łożysko i wpływają negatywnie na płód. Pół godziny po wypiciu alkoholu przez matkę jego stężenie we krwi dziecka jest takie samo, jak we krwi matki.
MIT: Alkohol wypity przez matkę w małej ilości nie przenika do organizmu dziecka.
FAKT: Nawet piwo bezalkoholowe jest gazowane i ma 0,4% lub 0,5% alkoholu – może ono wywołać u dziecka kolki.
MIT: Picie bezalkoholowego piwa w trakcie karmienia piersią wspomaga laktację.
współpraca: red. Mamazone
