Co jest nie tak z systemami nagród? Czyli jak właściwie nagradzać dziecko

Ocena: 4.85/5 Głosów: 19
Ta treść była już przez Ciebie oceniana!

Niektórych dzieci nie da się łatwo przekonać do współpracy. Z życzliwych ust często słyszymy poradę: „Nagradzaj dziecko punktem lub naklejką za każde dobre zachowanie, a kiedy zbierze ich większą ilość, podaruj mu nagrodę”. Pierwsza myśl rodzica? „To może zadziałać i na pewno jest mniej szkodliwe niż karanie, karcenie lub krzyki”. Ale czy na pewno?

Fotolia

Nagradzać czy nie nagradzać? 

 

Nagroda to dobry sposób na motywację? Nie do końca Choć początkowym efektem wdrożenia systemu nagród może być wybuch pozytywnego zachowania, strategia ta wiąże się z niechcianymi konsekwencjami.

Dziecko może wykształcić roszczeniową postawę

Gdy dziecko przyzwyczai się, że jest nagradzane za każde dobre zachowanie, może zacząć domagać się nagród w codziennych sytuacjach. Uniwersalną odpowiedzią na każdą prostą prośbę może stać się zdanie: „Co dostanę, jak to zrobię?”. Na pewno nie o to chodzi rodzicom.

Niektóre dzieci nie będą chciały współpracować

Systemy nagród nie sprawdzą się u maluchów, które nie lubią czuć się kontrolowane. Nawet nagroda, która teoretycznie powinna zachęcić je do zrobienia czegoś, czego nie chcą, prawdopodobnie nie zadziała. Dziecko może stwierdzić, że nie pozwoli się kupić, mówiąc do rodzica: „Weź sobie swoją głupią nagrodę! Nie obchodzi mnie to!”. Może też uznać, że nagroda nie jest warta wysiłku i obwieścić: „Mam dość pieniędzy/naklejek/samochodzików. Nie chcę tego robić”.

Systemy nagród błędnie zakładają, że złe zachowanie wynika wyłącznie z braku motywacji do bycia dobrym

Złe zachowanie dziecka może mieć wiele różnych przyczyn, takich jak zmęczenie, głód, strach przed porażką, frustracja, przytłoczenie lub zdezorganizowanie. Może też być tak, że w danym momencie dziecko po prostu nie jest w stanie zrobić tego, czego od niego oczekujemy. To zupełnie tak, jakby ktoś zaoferował przedszkolakowi 1000 zł za obliczenie całki.

Nagrody to przeszkoda wewnętrznej motywacji

Mnóstwo badań naukowych dowodzi, że jeśli dziecko jest nagradzane za coś, co i tak chce zrobić, w przyszłości będzie robić to mniej chętnie (m.in. Deci i inni, 1999, 2001). Jak doniosło badanie Marka Leppera i współpracowników, przedszkolaki, które najpierw zostały nagrodzone za zabawę markerami, później, gdy mogły wybrać, co chcą robić, bawiły się nimi mniej chętnie w porównaniu do dzieci, które wcześniej nie dostały nagrody.

Trudno jest wytrwać w systemie dłużej niż tydzień

Praktyka pokazuje, że systemy nagród działają tymczasowo i z czasem tracą na efektywności. Po 2–3 tygodniach dzieci są już nimi znudzone, podobnie jak rodzice. Nawet zmiana rodzaju nagrody nie daje większych rezultatów.

 

Czy warto w ogóle stosować nagrody?

 

Systemy nagród mogą działać motywująco tylko w pewnych sytuacjach.

Nagroda jako naturalny efekt działań

Nagrodą nie zawsze musi być coś namacalnego. Kiedy powiemy dziecku: „Jeśli ubierzesz się do 7:50, zdążymy zagrać w grę, zanim przyjedzie autobus”, perspektywa spędzenia dodatkowego czasu na zabawie będzie dla niego wystarczająco motywująca, by się pospieszyć. W ten sposób dziecko uczy się ponosić konsekwencje własnego postępowania.

Nagroda w tymczasowej trudnej sytuacji

Małe przyjemności pomogą znieść trudne, ale chwilowe sytuacje. Dobrym przykładem jest krótkotrwała choroba, która wymaga przyjmowania kropel do oczu lub niesmacznego lekarstwa. Tablica z naklejkami lub inny system nagród może ułatwić przejście przez trudny okres.

Nagroda przy podnoszeniu kompetencji

Nagrody przydadzą się też po to, by zachęcić dziecko do współpracy przy ćwiczeniach podnoszących kompetencje, np. zapamiętywaniu dat historycznych. Samo robienie fiszek nie daje przyjemności, ale połączenie ich z przyjemną aktywnością po skończeniu nauki może zadziałać.

 

Błędy przy stosowaniu systemów nagród

Czasem rodzice nieświadomie popełniają błędy podczas stosowania systemów nagród. Najczęściej spotykane błędy to:

  • nagradzanie przed wykonaniem zadania,
  • obiecywanie ogromnej, odległej w czasie nagrody za perfekcyjne zachowanie,
  • stawianie wymagań, którym dziecko nie potrafi sprostać,
  • przyznawanie ujemnych punktów „np. smutnych naklejek” za złe zachowanie.

 

Co w takim razie robić, żeby system nagród był efektywny?

 

Wystarczy przestrzegać kilku prostych zasad dotyczących nagród, które powinny być:

  • małe, osiągalne i nieoddalone w czasie,
  • nienamacalne, jak np. chwila zabawy,
  • używane jako celebracja osiągnięć, a nie karta przetargowa w negocjacjach, którą dziecko otrzymuje przed wykonaniem zadania,
  • stosowane sporadycznie, żeby dziecko nie było wystawione na ciągłe poczucie kontroli i konieczność negocjacji.

  

Alternatywy systemów nagród, które pomogą zdyscyplinować dziecko

 

Na szczęście systemy nagradzania to nie jedyny sposób na zachęcenie dziecka do pozytywnego zachowania. Są nimi także wszystkie poniższe.

  1. Opisowa pochwała i autentyczne uznanie

Każdy wyraz autentycznego zachwytu i każde docenienie wysiłku sprawi, że dziecko czuje się kompetentne i otrzyma ważną informację zwrotną. Warto powiedzieć chociażby: „Dziękuję, że pomogłeś mi posortować skarpetki”. Początkowo dostrzeganie dobrych zachowań może wymagać od nas nieco wysiłku, ale z czasem stanie się to naszym nawykiem. Pamiętajmy tylko, by doceniać za postęp, a nie osiągnięcie perfekcji.

  1. Poczucie wyboru lub wyjaśnienie

Najlepszym sposobem na zachętę jest danie dziecku wyboru między dwoma akceptowalnymi przez nas opcjami, np.: „Chcesz ubrać się przed czy po myciu zębów?”. Możemy też zaskarbić sobie poparcie dziecka, podając sensowny – z jego perspektywy – powód zrobienia czegoś. Może on uwzględniać czyjeś potrzeby („Musimy iść, babcia na nas czeka”) albo przyszłość dziecka („Zrób sobie kanapki, żebyś rano nie musiał się spieszyć”).

  1. Kształtowanie współpracy i zmiana jej w zabawę

Starajmy się zarażać dziecko pozytywnym podejściem do codziennych zadań. W końcu kto powiedział, że rodzic nie musi być surowy ani poważny? Zwykłe „Zróbmy to razem” jest łatwiejsze do przyjęcia dla dziecka niż „Idź i zrób to sam”.

  1. Zachęta do rozwiązywania problemów

Gdy dziecko napotka problem, użyteczna będzie rozmowa o tym, co mogłoby pomóc w danej sytuacji. Rozmowa nauczy je mówić o zmartwieniach i rozważać różne opcje, co jest ważną życiową umiejętnością. Słuchajmy propozycji dziecka, bo mogą być słuszne. Dziecko poczuje się dumne, jeśli powiemy: „Twoje rozwiązanie działa!”.

  1. Opisywanie uczuć

Najlepszą nagrodą za zrobienie danej rzeczy jest często… brak dalszej konieczności robienia jej. Skierujmy uwagę dziecka na poczucie, które pojawia się tuż po właściwym zachowaniu, mówiąc: „To świetne uczucie wiedzieć, że zrobiłeś właściwą rzecz, prawda?”.

Komentarze